قنات؛ اختراعی تمدن ساز در دل کویر - چرا قنات ایرانی یکی از بزرگ ترین شاهکارهای مهندسی جهان شناخته می شود؟

به گزارش سرویس اجتماعی خبر ناب به نقل از خبرآنلاین - الهه جعفرزاده: تصور کنید بیش از ۲ هزار و ۵۰۰ سال پیش، در سرزمینی خشک و کم بارش، مردمانی بدون پمپ، برق، موتور و ماشین آلات سنگین توانسته باشند آب را از دل کوهستان به کیلومترها دورتر برسانند؛ آن هم تنها با تکیه بر شناخت زمین، شیب و نیروی جاذبه. شاید امروز چنین کاری شگفت انگیز به نظر برسد، اما هزاران سال پیش ایرانیان آن را انجام دادند و نامش را «قنات» گذاشتند؛ فناوری ای که نه تنها شکل زندگی در بخش بزرگی از فلات ایران را تغییر داد، بلکه بعدها به کشورهای بسیاری از چین و افغانستان تا شمال آفریقا و حتی اسپانیا راه یافت.

قنات فقط یک سازه آبی نیست؛ روایت هوشمندی مردمانی است که به جای جنگیدن با طبیعت، راه همزیستی با آن را پیدا کردند. شاید به همین دلیل است که بسیاری از پژوهشگران، قنات را یکی از پایدارترین فناوری های تاریخ بشر می دانند؛ فناوری ای که هنوز پس از هزاران سال در بسیاری از نقاط ایران زنده است.

قنات گوهرریز جوپار؛ یادگاری از صفویه

قنات چگونه متولد شد؟

ایران از دیرباز با کمبود آب روبه رو بوده است. بخش عمده کشور در اقلیم خشک و نیمه خشک قرار دارد و بارندگی در بسیاری از مناطق، پاسخگوی نیاز انسان نبوده است. حفر چاه، هرچند راه حلی ساده به نظر می رسید، اما محدودیت های فراوانی داشت و امکان انتقال آب به مزارع و سکونتگاه های دوردست را فراهم نمی کرد.

در چنین شرایطی، ایرانیان راهکاری ابداع کردند که شاهکاری در مهندسی آب به شمار می آید. آنان با حفر یک چاه مادر در ارتفاعات، به سفره های آب زیرزمینی دسترسی پیدا می کردند و سپس با ایجاد تونلی کم شیب، آب را تنها با استفاده از نیروی جاذبه به سطح زمین و محل مصرف هدایت می کردند.

در طول مسیر نیز ده ها یا حتی صدها چاه عمودی حفر می شد تا هم خاک خارج شود و هم امکان تهویه و تعمیر تونل فراهم باشد. اگر امروز از آسمان به بسیاری از دشت های مرکزی ایران نگاه کنید، ردیف منظم این چاه ها مانند رشته ای از مروارید بر زمین دیده می شود؛ امضای مهندسی قنات.

پدیده ای که بدون انرژی کار می کند

آنچه قنات را از بسیاری از سامانه های انتقال آب متمایز می کند، اتکای کامل آن به قوانین طبیعت است. در این فناوری، هیچ پمپ یا منبع انرژی خارجی وجود ندارد و آب تنها به دلیل اختلاف ارتفاع، از سفره های زیرزمینی به محل مصرف جریان پیدا می کند.

همین ویژگی باعث شده قنات ها قرن ها بدون مصرف سوخت یا برق فعال بمانند. برخلاف چاه های عمیق که با برداشت بی رویه می توانند سفره های آب زیرزمینی را تخلیه کنند، قنات معمولاً تنها به اندازه توان طبیعی آبخوان، آب برداشت می کند و به همین دلیل، نمونه ای از بهره برداری پایدار از منابع آب محسوب می شود.

به اعتقاد متخصصان منابع آب، قنات یکی از نخستین فناوری های جهان است که مفهوم «برداشت متناسب با ظرفیت طبیعت» را به طور عملی اجرا کرده است؛ مفهومی که امروز در ادبیات توسعه پایدار جایگاه ویژه ای دارد.

«قنات زارچ» یزد؛ طولانی ترین قنات جهان

قنات قصبه؛ شاهکار مهندسی جهان

اگر قرار باشد از میان هزاران قنات ایران یکی را به عنوان نماد این فناوری معرفی کنیم، احتمالاً «قنات قصبه گناباد» بهترین گزینه است.

بر اساس پژوهش ها، این قنات بیش از ۲۵۰۰ سال قدمت دارد و چاه مادر آن به عمقی بیش از ۳۰۰ متر می رسد؛ رقمی که حتی با استانداردهای مهندسی امروز نیز چشمگیر است. طول شبکه آن ده ها کیلومتر است و هنوز نیز بخشی از آن فعال است.

بسیاری از متخصصان، قنات قصبه را یکی از پیچیده ترین سازه های هیدرولیکی جهان باستان می دانند؛ شاهکاری که با ابزارهای بسیار ابتدایی ساخته شد، اما هنوز پس از قرن ها کارایی خود را حفظ کرده است.

در سال ۲۰۱۶، یونسکو یازده قنات تاریخی ایران را در فهرست میراث جهانی ثبت کرد؛ از جمله قنات قصبه گناباد، قنات زارچ یزد، قنات بلده فردوس، قنات مون اردستان و چند نمونه دیگر.

آیا قنات ها در دنیای مدرن جایی دارند؟

شاید تصور کنید تکنولوژی قنات مربوط به گذشته است، اما در دنیای امروز که با بحران آب و خشکسالی روبه رو هستیم، دوباره نگاه ها به سمت «مدیریت پایدار آب» معطوف شده است.

با توسعه چاه های عمیق و استفاده گسترده از پمپ های برقی، بسیاری از قنات های ایران در دهه های گذشته خشک یا متروک شدند. برداشت بی رویه از آب های زیرزمینی، کاهش بارندگی و فرونشست زمین نیز این میراث ارزشمند را با تهدیدهای جدی روبه رو کرده است. با این حال، نگاه به قنات در سال های اخیر تغییر کرده است.

متخصصان مدیریت منابع آب معتقدند تجربه هزاران ساله قنات می تواند درس های مهمی برای مقابله با بحران آب داشته باشد. برخلاف سامانه های پرمصرف امروزی، قنات بر پایه تعادل میان انسان و طبیعت بنا شده و به همین دلیل، هنوز هم از آن به عنوان یکی از پایدارترین روش های بهره برداری از آب یاد می شود.

شاید بزرگ ترین ارزش قنات همین باشد؛ اینکه نشان می دهد توسعه، همیشه به معنای مصرف بیشتر نیست. گاهی پیشرفته ترین فناوری، همان راهکاری است که هزاران سال دوام آورده و هنوز هم می تواند به آینده راه نشان دهد.

قنات نبادان؛ شهرستان ابرکوه، استان یزد این قنات منبع اصلی سیراب شدن سرو کهنسال ابرکوه است.

سرو ۴۵۰۰ ساله ابرکوه