منطقه ای سازی امنیت خلیج فارس - عزیزی: کشورهای عربی دیگر در پی تلاش برای حذف ایران نیستند

به گزارش سرویس بین الملل خبر ناب به نقل از خبرآنلاین - حمیدرضا عزیزی، تحلیل گر مسائل بین الملل نوشت: گزارش روزنامه «فایننشال تایمز» درباره پیشنهاد عربستان سعودی مبنی بر انعقاد یک «پیمان عدم تعرض» منطقه ای میان ایران و کشورهای همسایه، صرفاً یک ابتکار دیپلماتیک گذرا نیست؛ بلکه نشان دهنده تلاش ریاض برای بازتعریف ساختار امنیتی خاورمیانه در دوران پس از جنگ ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران است.

اهمیت این ایده بیش از آنکه در خودِ پیمان نهفته باشد — چرا که پیش از این نیز ایده های مشابهی مطرح شده بود — در منطق استراتژیک پشت آن است. به نظر می رسد عربستان سعودی به این نتیجه رسیده است که چرخه دائمی بازدارندگی، حملات محدود و جنگ های نیابتی را دیگر نمی توان تنها با تکیه بر چتر امنیتی آمریکا مدیریت کرد.

مدل هلسینکی و مدیریت تنش

ارجاع سعودی ها به «فرآیند هلسینکی» در دهه ۱۹۷۰ نیز به هیچ وجه تصادفی نیست. آن مدل دقیقاً برای مدیریت رقابت میان بلوک های متخاصم طراحی شده بود، نه برای حل وفصل کامل اختلافات ایدئولوژیک و ژئوپلیتیک. به عبارت دیگر، هدف حذف تنش ها نیست، بلکه مهار و کنترل آن هاست.

در واقع، اکنون به نظر می رسد ریاض به سمت نوعی پذیرش ضمنیِ موازنه قوای جدید در منطقه حرکت می کند؛ موازنه ای که در آن ایران، علیرغم هزینه های سنگین جنگ اخیر، همچنان بازیگری گریزناپذیر در معادلات امنیتی منطقه باقی مانده است.

تغییر مفهوم «ثبات»

این چرخش همچنین بازتاب دهنده تغییری گسترده تر در برداشت عربستان از مفهوم «ثبات» است. سال هاست که بسیاری از کشورهای عربی، امنیت منطقه ای را در گرو مهار یا تضعیف نفوذ منطقه ای ایران می دیدند. اما اکنون، اولویت اصلی آن ها جلوگیری از تبدیل شدن منازعه ایران و اسرائیل به یک جنگ منطقه ای دائمی است.

از این منظر، پیشنهاد پیمان عدم تعرض را باید بخشی از روند کلانِ «منطقه ای سازی» امنیت خلیج فارس دانست؛ فرآیندی که با میانجی گری چین در آشتی میان ایران و عربستان در سال ۲۰۲۳ آغاز شد و اکنون ممکن است وارد مرحله پیچیده تری، یعنی تعیین قواعد رفتاری برای مدیریت بحران، شود.

با این حال، مقایسه خاورمیانه با اروپای عصر جنگ سرد با محدودیت های جدی روبروست. برخلاف اروپا، این منطقه فاقد موارد زیر است:

• ساختارهای نهادی پایدار
• خطوط بازدارندگی شفاف
• حداقلی از اجماع بر سر مبانی نظم امنیتی منطقه

علاوه بر این، نقش بازیگران غیردولتی و درگیری های چندلایه، این معادله را به مراتب پیچیده تر می کند. از آن مهم تر، هرگونه ابتکاری از این دست، بدون وجود نوعی تفاهم متقابل میان ایران و اسرائیل درباره «حدود مجاز تنش»، ذاتاً شکننده خواهد بود. هرگونه رویارویی مستقیم جدید می تواند به سادگی کل فرآیند تنش زدایی منطقه ای را از هم بپاشد.

در عین حال، خودِ این پیشنهاد نشان می دهد که کشورهای عرب حوزه خلیج فارس به شکلی فزاینده نگران سرریز رقابت ایران و اسرائیل به زیرساخت های انرژی، کریدورهای تجاری و پروژه های توسعه اقتصادی خود هستند. این نگرانی اکنون به محرک اصلی سیاست های منطقه ای تبدیل شده است.

به همین دلیل، حتی اگر ایده «پیمان عدم تعرض» هرگز به یک توافق رسمی ختم نشود، صرفِ طرح آن حاوی پیامی حیاتی است: بخش بزرگی از جهان عرب دیگر به دنبال حذف ایران از معادلات امنیتی منطقه نیست، بلکه می کوشد الگوهای تعامل با تهران را پیش بینی پذیرتر کند.