خواننده ای متفاوت از خوانندگان زمان خود که برخلاف وصیتش در امامزاده طاهر کرج به خاک سپرده شد

به گزارش سرویس فرهنگ و هنر خبر ناب به نقل از خبرآنلاین - ایرنا، امروز هشتم اسفندماه مصادف با سالروز درگذشت غلامحسین بنان یکی از برجسته ترین و تاثیرگذارترین خوانندگان موسیقی سنتی ایران است که نقش بسیار مهمی در تحول، تکامل و تثبیت آواز ایرانی داشت.

زنده یاد بنان دهم اردیبهشت ماه سال ۱۲۹۰ در تهران در خانواده ای اصیل و اهل هنر متولد شد، پدرش کریم خان بنان الدوله نوری خطاط، اهل موسیقی و صاحب صدایی خوش بود و مادرش شرف السلطنه دختر شاهزاده محمدتقی میرزا رکن الدوله برادر ناصرالدین شاه بود که پیانو می نواخت. بنان از کودکی تحت تعلیم مادر، به نوازندگی ارگ و پیانو پرداخت و در ۱۱ سالگی آواز را نزد مرتضی نی داود آموخت. ضیاءالذاکرین و سیف دیگر مربیان آواز وی بودند.

بنان فعالیت خود را در حوزه آواز سال ۱۳۰۶ آغاز کرد و فقط در جلسات خصوصی و در حضور دوستان و آشنایان آواز می خواند. او سال ۱۳۱۵ وارد مشاغل دولتی شد. پس از وزارت کشاورزی و اداره غله، به اداره انتشارات و تبلیغات رادیو منتقل شد. بنان از اواخر شهریور ۱۳۲۱ وارد رادیو شد و با هنرمندانی همچون روح الله خالقی همکاری کرد؛ ۳۱ اردیبهشت ماه سال ۱۳۲۱ نخستین بار صدای بنان از رادیو شنیده شد، وی درباره فعالیت خود در حوزه آواز گفته است: «من قصدم خواننده شدن نبود. روی علاقه خودم و سفارش استادانم همچون ناصر سیف گاهی می خواندم. تا سی سالگی شروع نکردم. وقتی که با خانواده کلنل وزیری وصلت کردم، او مرا به موسیقی کشاند.»

بنان سپس وارد ارکستر انجمن موسیقی شد و با ارکستر شماره یک نیز همکاری کرد. این هنرمند سال ۱۳۳۲ به پیشنهاد خالقی به اداره کل هنرهای زیبای کشور منتقل شد و در سمت استاد آواز هنرستان موسیقی ملی به کار مشغول و سال ۱۳۳۴ رئیس شورای موسیقی رادیو شد. بنان از ابتدا در برنامه های «گل های جاویدان»، «گل های رنگارنگ» و «برگ سبز» حضور داشته و برنامه های متعدد دیگری از این خواننده به جا مانده است.

بنان مدتی نیز فن بازیگری تعلیم دید و سال ۱۳۲۷ همراه چهره های معروف آن روزگار در فیلمی به نام «طوفان زندگی» ساخته علی دریابیگی و اسماعیل کوشان نقش آفرینی کرد که داستان آن در انجمن موسیقی ملی اتفاق می افتد. در این فیلم بنان ۲ ترانه از ترانه های معروفش را به صورت زنده اجرا کرد.

در اوج فعالیت هنری بنان، خودروی او ۲۷ دی ۱۳۳۶ بعد از پایان مهمانی و بازگشت به خانه به همراه ۲ نفر از دوستانش ناگهان در حوالی کاروانسرای سنگی با یک تانکر نفتکش تصادف شدیدی می کند، بعد از این تصادف، بنان از ناحیه صورت و چشم ها دچار آسیب دیدگی می شود. او، برای معالجه به خارج از کشور سفر می کند و پس از بازگشت از این سفر تصمیم می گیرد در مواضع هنری خود بازنگری کند. بنان پس از آن حادثه همیشه از عینک دودی استفاده می کرد.

بنان هشتم اسفندماه سال ۱۳۶۴، به دلیل بیماری دستگاه گوارش و افسردگی در بیمارستان ایرانمهر تهران درگذشت و برخلاف وصیتش که مایل بود در گورستان ظهیرالدوله به خاک سپرده شود، دهم اسفند، در امامزاده طاهر کرج به خاک سپرده شد.

«ای ایران» اثر جاودان بنان

سرود «ای ایران» با شعری از زنده یاد حسین گل گلاب، آهنگسازی روح الله خالقی و خوانندگی زنده یاد غلامحسین بنان یکی از مشهورترین و محبوب ترین سرودهای میهن پرستانه و ملی گرایانه ایران است که به ثبت ملی رسیده است و سال ۱۹۶۰ میلادی در کنفرانس بین المللی بررسی سرودهای ملی، به عنوان یکی از تاثیرگذارترین و میهن گراترین سرودهای ملی در میان کشورها انتخاب شد.

سرود «ای ایران» نخستین بار ۲۷ مهر ۱۳۲۳ در تالار دبستان نظامی دانشکده افسری با صدای بنان و به سرپرستی خالقی در خیابان استانبول دو شب متوالی اجرا شد. این قطعه سال ۱۳۵۰ با همکاری ارکستر بزرگ رادیو تلویزیون ملی ایران با رهبری فرهاد فخرالدینی و خوانندگی زنده یاد اسفندیار قره باغی اجرا شد و تاکنون توسط خوانندگانی همچون زنده یاد حسین سرشار، رشید وطن دوست و وحید تاج اجرا شده است. برای شنیدن قطعه «ای ایران» با صدای بنان اینجا مراجعه کنید.

خالقی در کتاب «سرگذشت موسیقی ایران» درباره این تصنیف نوشته است: «آهنگساز و گوینده اشعار، آن را تحت تاثیر اوضاع زمان ساخته بودند. در آن وقت کشور ما را قوای انگلیس و روس و آمریکا اشغال کرده بودند و جنگ بین الملل دوم هنوز دوام داشت. تظاهرات ملی نمی شد زیرا وضع آماده نبود ولی آهنگ و شعر این سرود احساسات ملی را سخت برانگیخت و مخصوصا مقابل خارجیان که در آن مجلس (نخستین اجرای سرود) هم بودند از طرف ایرانیان تظاهرات بیشتری شد و اولین ضربه ای بود که به طور غیرمستقیم بر پیکر ارتش خارجی که ناخوانده مهمان ما بودند زده شد.»

گل گلاب نیز در این باره چنین نقل کرده است: «در سال ۱۹۴۴، در شرایطی که چکمه های نیروهای اشغال گر هر وطن پرستی را می لرزاند، من ایده این شعر به ذهنم رسید. سپس پروفسور خالقی موسیقی آن را نوشت و در برابر همه مقاومت های سیاسی، این ترانه راه خود را به دل و روح مردم پیدا کرد.»

ویژگی های هنری و سبک موسیقایی بنان

زنده یاد بنان نخستین خواننده ایرانی آشنا با خط بین المللی موسیقی (نُت) بود. آثار به جا مانده از او را حدود ۳۵۰ اثر عنوان کردند که مجموعه «شاخه گل» (همچون الهه ناز، می ناب، خلوتگه راز، جلوه دلدار، نغمه همایون، تنها تویی، آذربایجان، مرا عاشقی شیدا، مرغ شباهنگ)، مجموعه ترانه ها؛ «آمدی جانم به قربانت ولی حالا چرا»، «چه شورها»، «نامه های گمشده»، «گل ریزان»، «قصه شب»، «باد نوبهاری»، «گلشن دل»، «افسون سخن»، «گریه شمع»، «جویبار»، «پرتوی عشق»، «رقص مستانه»، «تصنیف توشه عمر»، «من از روز ازل»، «بهار دل نشین» و «بوی جوی مولیان» از جمله آنها هستند. برای شنیدن قطعه «بهار دل نشین» اینجا مراجعه کنید.

جنس صدای بنان از نوع باریتون بود، او صدایی منحصربه فرد و تکنیکی فوق العاده داشت؛ صدای این خواننده فقید دارای وسعت، لطافت و شفافیتی خاص بود. بنان تسلط بالایی بر کنترل نَفَس، تحریرهای دقیق و بیان احساسات داشت. برخی او را برجسته ترین اجراکننده سبک وزیری-خالقی می دانند. بنان همچنین در کنار ادیب خوانساری از اجراکنندگان آثار ابوالحسن صبا و مرتضی محجوبی بود و به مرکب خوانی و تلفیق شعر و موسیقی تسلط داشت؛ او با انتخاب اشعار فاخر از حافظ، سعدی، شهریار و دیگران، پیوند میان شعر و موسیقی را به اوج رساند.

بنان نخستین خواننده ای بود که پس از تاسیس ارکستر «گل ها» در رادیو، مفهوم موسیقی ملی ایران را از حالت سنتی به چارچوبی ارکسترال و منظم رساند. صدای او نماد وقار، نجابت و هویت ایرانی شد و به تثبیت سلیقه عمومی در دهه های ۳۰ تا ۵۰ کمک کرد. بنان را می توان صدای هویت ملی موسیقی ایران دانست. او پلی میان موسیقی سنتی و ملی نوین ایجاد کرد، معیارهای فنی و اخلاقی خوانندگی را ارتقا داد و با صدایی پرشکوه و روح نواز، ماندگارترین لحظات تاریخ موسیقی ایران را خلق کرد.

بنان درباره موسیقی ایرانی گفته است: «موسیقی ما، زبان ماست، ادبیات ماست. این را باید حفظ کنیم، البته با متدهایی که با موسیقی علمی کمی تطبیق داشته باشد. یعنی باید بهترش کنیم و از این حالت یکنواختی و حزن و غم، کمی خارجش سازیم. راه دیگری هم نیست. برای اینکه ما دیدیم و شنیدیم اروپاییان که در موسیقی اصیل هستند- نه اینهایی که برای کوچه بازارشان کار می کنند- عقیده دارند که ریشه موسیقی شان، ریشه موسیقی ماست و موسیقی شان از موسیقی ما سرچشمه گرفته ولی آنها کار کردند و فعالیت کردند و ما کار نکردیم؛ آنها موسیقی خود را حفظ کردند و ما نکردیم.»

ارکستر انجمن موسیقی ملی به رهبری روح الله خالقی و خوانندگی غلامحسین بنان

نظر اساتید موسیقی درباره غلامحسین بنان

بنان همکاری گسترده ای با چهره هایی همچون روح الله خالقی، ابوالحسن صبا، مهدی خالدی، حسن گل نراقی، حبیب الله بدیعی، مرتضی محجوبی، احمد عبادی، حسین تهرانی، علی تجویدی، حشمت سنجری، جلیل شهناز، حسن کسائی، لطف الله مجد و جواد معروفی داشت که نتیجه آن آثار ماندگاری است که هنوز از شاخص ترین نمونه های موسیقی کلاسیک ایرانی محسوب می شود. تاثیر بنان تنها در صدایش نبود بلکه در آموزش و تربیت هنرمندان نسل بعدی نیز نقش داشت. بسیاری از خوانندگان پس از او، از جمله زنده یادان محمدرضا شجریان و نادر گلچین، او را یکی از الهام بخش ترین اساتید آواز می دانستند.

همه کسانی که با موسیقی ایرانی آشنا هستند، بنان را نماد اصالت، وقار و صداقت هنری می دانند. روح الله خالقی آهنگساز و رهبر ارکستر «گل ها» درباره بنان گفته بود: «بنان تنها خواننده ای است که وقتی می خواند، من نیازی به کنترل نمی بینم؛ زیرا او خودش میزان احساس، تلفظ شعر و رعایت گوشه های دستگاه را بهتر از هر کسی می داند.» همچنین خالقی معتقد بود صدای بنان، ترکیبی است از «وقار ایرانی» و «لطافت اروپایی» بود که او را از تمام خوانندگان زمان خود متمایز می کرد.

مهدی خالدی آهنگساز و نوازنده برجسته ویولن معتقد بود که بنان صدایی آموخته از طبیعت داشت؛ «گوشه ها را نمی خواند، آنها را زندگی می کرد». همچنین خالدی معتقد بود بنان از معدود خوانندگانی بود که هم در وزن و بداهه خوانی و هم در انتقال معنا و احساس شعر مهارت کامل داشت.

همچنین علی تجویدی آهنگساز و نوازنده ویولن، بنان را نمونه کامل هماهنگی بین شعر، ملودی و بیان می دانست و درباره جایگاه او گفته بود: «اگر بنان نمی خواند، بسیاری از آهنگ های من هرگز جان نمی گرفت. صدای او مثل آینه ای بود که همه زیبایی موسیقی ایرانی را بازتاب می داد.»

محمدرضا شجریان، بنان را الگویی از صداقت در هنر و بی تکلفی در رفتار می دانست و درباره او گفته بود: «من در نوجوانی با صدای بنان بزرگ شدم. او معیار سلیقه موسیقایی من شد و همیشه تلاش کردم آن وقار و پاکیزگی صدا را در خود حفظ کنم.»

حبیب الله بدیعی نوازنده و آهنگساز درباره بنان گفته بود: «او خواننده ای بود که نیازی به تمرین زیاد نداشت. صدای طبیعی اش کوک و هم حس با ارکستر بود. در طول ضبط، همیشه دقیق تر از دستگاه های کوک عمل می کرد.»

بنان به قول خودش هیچ وقت هنرفروشی نمی کرد و در این باره می گفت: «من با سختی زندگی کرده ام و الان هم دارم با حقوق رادیو و تلویزیون امرارمعاش می کنم. قسم می خورم که با وجود امکانات زیاد هرگز نخواستم هنرم را بفروشم. بروید از قدمای خود بپرسید از کسانی که سن بیشتری دارند و با من و زندگی ام آشنایی دارند. چه کسی دیده است من حتی یک بار در کاباره اجرا کنم یا در مقابل پول کنسرت بدهم؟»

این خواننده فقید همچنین گفته است: «هرگز به جایی یا مجلسی برای دریافت دستمزد نرفتم که بخوانم. زیرا یقین داشتم اگر به مجلسی برای گرفتن دستمزد رفته و بخوانم تمرکزم را روی خواندن از دست داده و قطعا خوب نمی توانم بخوانم. چرا که آواز برای من یک روش درآمدزایی و یک شغل نیست. آواز باید در من اثر کند و اگر می خواستم برای پول بخوانم قطعا این نمی شدم که هستم.»

این خبر توسط سایت خبرآنلاین منتشر شده و خبر ناب صرفا آن را به اشتراک گذاشته است.

منبع : خبرآنلاین