روایت ایرج از هفت دهه آواز؛ حسین خواجه امیری چگونه ایرج شد؟ - اگر موسیقی را برای پول می خواهید، اصلاً واردش نشوید

به گزارش سرویس فرهنگ و هنر خبر ناب به نقل از خبرآنلاین - محمدرضا جعفری: وقتی این گفت وگو را در سال ۱۳۹۱ با ایرج خواجه امیری انجام دادیم او نزدیک به هشتاد سال داشت؛ اما هنوز از خواندن حرف می زد، از تمرین، از تحریر و از اینکه چرا صدایش، به تعبیر خودش، هنوز تغییر چندانی نکرده است. برای او آواز فقط یک حرفه نبود؛ حاصل هفت دهه تمرین، تجربه و زندگی با موسیقی بود.

او در آن گفت وگو از کودکی اش در خالدآباد، از نخستین تجربه هایش با موسیقی و از مسیری گفت که سرانجام او را به رادیو رساند؛ مسیری که از تعزیه خوان های محل آغاز شد و با آشنایی با استاد ابوالحسن صبا شکل جدی تری پیدا کرد.

ایرج در معرفی خودش گفته بود: «اسم من حسین است، فامیلی ام خواجه امیری و ملقب به ایرج شده ام.» او در خالدآباد، نزدیک نطنز، به دنیا آمد و تا کلاس ششم ابتدایی در همان جا درس خواند. بعد برای ادامه تحصیل به تهران آمد، در دبیرستان علمیه و سپس دبیرستان نظام تحصیل کرد، دیپلم ریاضی گرفت و بعد به دانشکده افسری رفت. سال ۱۳۳۵ به درجه افسری رسید و حدود ۲۲ سال در ارتش خدمت کرد.

اما موسیقی خیلی پیش تر از اینها وارد زندگی اش شده بود. خودش می گفت پنج یا شش ساله بود که متوجه شد صدای خوبی دارد؛ صدایی که به اعتقاد او ریشه خانوادگی داشت. پدربزرگش اهل موسیقی بود و به گفته ایرج، در دربار قاجار می خوانده و ردیف موسیقی را می شناخته است. پدرش هم صدای خوبی داشت و بخشی از ردیف را از پدر خود آموخته بود.

پدر، نخستین معلم ایرج بود؛ هرچند خودش می گفت پدرش اطلاعات زیادی در موسیقی نداشت، اما هرچه می دانست به او آموخت. بخش مهم دیگری از آموزش او از تعزیه خوان هایی آمد که به خالدآباد می آمدند. ایرج بعدها می گفت باید مدیون تعزیه خوان ها باشد؛ چراکه در آن سال ها نه کلاس موسیقی ای در دسترس بود و نه استادی که بتواند به طور منظم نزد او آموزش ببیند. او از طریق گوش دادن به تعزیه ها و گاهی با دعوت پدرش از تعزیه خوان ها به خانه، گوشه هایی از ردیف و دستگاه ها را یاد گرفت.

از مکتب اصفهان تا استاد صبا

ایرج خودش را پیرو مکتب اصفهان می دانست و از خوانندگانی چون علی خوانساری و تاج اصفهانی یاد می کرد. اما در میان استادان، تاج جایگاه ویژه ای برایش داشت. از نگاه او، تاج اصفهانی یک اصل مهم را به خوانندگی وارد کرده بود: خواننده ابتدا باید شعر را درست، سلیس و زیبا بخواند و بعد به سراغ تحریر و چهچهه برود.

ایرج می گفت همین نگاه را از تاج گرفت و بعد تلاش کرد با آموختن از استادان دیگر و تجربه شخصی، مسیر خودش را پیدا کند. یکی از مهم ترین اتفاق های زندگی هنری او، دیدار با ابوالحسن صبا بود. ایرج در گفت وگوی سال ۱۳۹۱ می گفت دو سال شاگرد صبا بوده و آنچه توانسته از او آموخته است. صبا نیز استعداد او را تشخیص داده بود و حتی او را برای معرفی به رادیو فرستاد؛ جایی که ایرج در ۱۷ سالگی کارش را آغاز کرد.

او ورودش به رادیو را یکی از اتفاق های تعیین کننده زندگی اش می دانست؛ اتفاقی که به باور خودش بیش از هر چیز حاصل لطف خدا و معرفی صبا بود.

وقتی از تحریرهای معروفش پرسیدیم، ایرج پاسخ داد: «بخشی از توانایی خواننده خدادادی است؛ همه صداها ظرفیت یکسانی برای تحریر ندارند. اما در کنار استعداد، تمرین را تعیین کننده است.»

او می گفت: «سال ها کار در رادیو، تلویزیون و خواندن برای فیلم های فارسی باعث شد ساعت های طولانی تمرین کند. گاهی چهار یا پنج ساعت در روز و حتی در بعضی روزها تا ۱۰ ساعت می خواند؛ نه برای تفریح، بلکه به اقتضای کار.»

از نظر او، تمرین فقط قدرت صدا را افزایش نمی دهد؛ نفس و تحریر هم با تمرین بهتر می شوند. ایرج در آن گفت وگو تأکید می کرد که آواز، اگر تمرین نشود، خیلی زود از بین می رود.

شاید برای همین بود که در سال های پایانی عمرش نیز همچنان از توانایی خواندن خود حرف می زد. خودش می گفت: «تنها چیزی که با بالا رفتن سن تغییر کرده، کمی کاهش نفس است وگرنه صدایش تغییر چندانی نکرده است. حتی معتقد بود از نظر تسلط بر شعر و حالت هایی که به آواز می دهد، بهتر هم شده است.»

«گل ها» و سال های طلایی رادیو

اولین اجرای رسمی ایرج در رادیو اتفاق افتاد؛ زمانی که تنها ۱۷ سال داشت. چند سال بعد، در سال ۱۳۳۶، داوود پیرنیا از او خواست به برنامه «گل ها» بپیوندد و از آن زمان، ایرج به یکی از صداهای مهم این مجموعه تبدیل شد.

او در این گفت وگو تعداد برنامه های «گل ها» را حدود ۳۰۰ تا ۳۲۰ برنامه عنوان کرد و می گفت بخش بزرگی از آنها را در آرشیو شخصی خود نگه داشته است.

نام های بسیاری از بزرگان موسیقی در خاطرات او حضور دارند؛ از جمله پرویز یاحقی، فرهنگ شریف و جلیل شهناز. به گفته ایرج، بخش بزرگی از برنامه های «گل ها»ی او با این نوازندگان شکل گرفته بود.

با این حال، رابطه او با تلویزیون به اندازه رادیو گسترده نبود. اختلافات میان رادیو و تلویزیون در آن دوره باعث شده بود ایرج تنها در چند برنامه تلویزیونی ظاهر شود و بیشتر فعالیتش در رادیو باقی بماند.

از «گل فروش» تا آوازهای فیلم

ایرج فقط خواننده آواز کلاسیک و برنامه های «گل ها» نبود. او تأکید کرد: «یکی از دلایل ماندگاری اش، تنوع آثاری است که در طول سال ها اجرا کرده است. از جمله پنج غزل با نام هایی چون «گل فروش»، «قهوه چی»، «غزل عطارباشی» و «غزل بنا» بودند و با استقبال مخاطبان روبه رو شدند.»

او برای فیلم های فارسی نیز خوانده بود و معتقد بود همین حضور در قالب های مختلف باعث شد مخاطبان بیشتری با صدایش ارتباط برقرار کنند. خودش می گفت: «تقریباً هر چیزی را که مردم دوست داشتند، در دوره های مختلف خوانده است؛ از «گل ها» و غزل گرفته تا موسیقی فیلم و حتی آثار حماسی.»

چرا صدای ایرج ماند؟

یکی از مهم ترین پرسش های این گفت وگو، دلیل ماندگاری صدای ایرج بود. خودش پاسخ را تنها در ویژگی های فنی صدا نمی دید. او معتقد بود: «هنرمند باید از نظر اخلاقی نیز ویژگی هایی داشته باشد. از حسادت و کینه فاصله بگیرد و هر بار تلاش کند کاری بهتر از قبل ارائه دهد.»

ایرج می گفت هیچ وقت نسبت به دیگران حسادت نداشته و وقتی به رادیو می رفته، تلاش می کرد اجرای تازه و بهتری ارائه دهد. برای همین، در خانه تمرین می کرد تا ببیند چگونه می تواند اجرای بعدی را بهتر کند.

او در جای دیگری درباره شهرت نیز همین نگاه را مطرح کرد: «شهرت زمانی ارزشمند است که صاحب آن، آدم خوبی باشد، با مردم خوش رفتاری کند و اخلاق را رعایت کند.» از نظر ایرج، هنرمند یا ورزشکاری که در جامعه شناخته شده است، مسئولیت اخلاقی بیشتری دارد.

انتقاد از موسیقی امروز

ایرج در سال ۱۳۹۱ درباره موسیقی روز نیز صریح بود. به اعتقاد او، موسیقی ایرانی در مقایسه با گذشته پیشرفت نکرده و بیشتر «درجا زده» است. دلیلش را هم دور شدن خوانندگان از آموزش جدی موسیقی و ردیف می دانست. از نگاه او، «در گذشته یادگیری ردیف، شناخت موسیقی و توانایی صدا اهمیت زیادی داشت؛ اما بسیاری از خوانندگان جدید بدون آموزش کافی وارد عرصه شده اند و به سمت موسیقی پاپ و شیوه های آسان تر رفته اند.»

با این حال، نگاه او به نسل جوان فقط انتقادی نبود. او درباره پسرش، احسان خواجه امیری، با افتخار حرف می زد و او را صاحب صدای خوب، دانش موسیقی و توانایی آهنگسازی می دانست.

«هر خواننده ای که صاحب سبک باشد، دنباله رو دارد»

ایرج خودش را در ابتدا دنباله روی تاج اصفهانی می دانست، اما معتقد بود در ادامه صاحب سبک خودش شده است. او می گفت: «به دلیل سال ها فعالیت و خواندن در قالب های مختلف، سبک او به تدریج شکل گرفته و دنباله روهایی پیدا کرده است. حتی از خواننده ای نام می برد که به گفته خودش بسیاری از آوازهای او را حفظ کرده و عیناً می خوانده است.»

از نگاه ایرج، صاحب سبک بودن یعنی اینکه صدای یک خواننده بتواند برای دیگران تبدیل به الگو شود.

خواننده ای که رادیو را با اضطراب آغاز کرد

شاید تصور اینکه خواننده ای با آن همه تجربه و سابقه، زمانی از اجرای زنده می ترسیده دشوار باشد. اما ایرج از نخستین روزهای حضورش در رادیو به عنوان دوره ای پراضطراب یاد می کرد. «آن زمان برنامه ها زنده بودند و ضبط صوت به شکل امروزی وجود نداشت. با روشن شدن چراغ استودیو، خواننده باید همان لحظه اجرا می کرد. یک اشتباه کوچک می توانست اجرای زنده را خراب کند.  در آن لحظات نفس در سینه حبس می شد و اجرای زنده برای خواننده کار ساده ای نبود.»

اما خیلی زود صدایش به گوش مردم رسید و واکنش آنها برایش لذت بخش بود. خودش با صراحت می گفت: «انسان اصولاً از تعریف و توصیف خوشش می آید و او هم از استقبال مردم خوشحال می شده است.»

آواز در خارج از ایران

ایرج در طول سال های فعالیتش تنها برای مخاطبان داخل ایران نخواند. خودش می گفت: «در کشورهای مختلفی از جمله کانادا، آمریکا، سوئد، نروژ، آلمان، هلند، فرانسه و ترکیه کنسرت داشته و در کشورهایی مانند استرالیا و ژاپن نیز مخاطب داشته است.»

اما با وجود این گستره، همچنان خودش را خواننده موسیقی اصیل ایرانی می دانست و بر اهمیت ردیف و آموزش تأکید داشت.

«موسیقی دان شدن یک شبه ممکن نیست»

شاید یکی از صریح ترین حرف های ایرج در آن گفت وگو، توصیه او به کسانی بود که می خواستند وارد موسیقی شوند: «کسی که تنها برای پول وارد موسیقی می شود، بهتر است اصلاً وارد این حوزه نشود. موسیقی به سال ها زحمت نیاز دارد و نمی توان با چند روز یا حتی یکی دو سال تمرین، موسیقی دان شد.»

او می گفت برای تبدیل شدن به یک موسیقی دان خوب، دست کم باید سال ها کار کرد و زحمت کشید.

آرشیوی که خودش دیگر در اختیار نداشت

یکی از حسرت های ایرج در این گفت وگو، از دست رفتن بخشی از آرشیو شخصی اش بود. او می گفت: «بسیاری از نوارهایش را به دوستان داده بود تا از آنها کپی کنند و در نهایت، خودش در خانه حتی یک نوار برای گوش دادن نداشت. به خصوص نوارهای ریلی قدیمی مربوط به برنامه های «گل ها» را نیز در اختیار دیگران گذاشته بود.»

در پایان، وقتی از تکیه گاه روحی اش پرسیدیم، پاسخ ایرج کوتاه بود: «همیشه توکل به خدا. هرچی هست و نیست، خدا. خدا بخواهد انجام می شود.»

او در پایان گفت وگو نیز همچنان خودش را بازنشسته ای نمی دانست که از موسیقی فاصله گرفته باشد. می گفت با وجود بازنشستگی، موسیقی را ادامه می دهد و گاهی کارهای تازه ای منتشر می کند.

حالا، سال ها بعد از آن گفت وگو و پس از درگذشت ایرج خواجه امیری، حرف های او درباره ماندگاری صدا، تمرین و رابطه هنرمند با مردم، بیش از یک خاطره از یک خواننده قدیمی به نظر می رسد؛ روایتی از نسلی که موسیقی را نه محصولی برای مصرف سریع، بلکه نتیجه سال ها آموختن و ممارست می دانست.

و شاید بهترین تصویر از ایرج همان جایی باشد که از آوازش حرف می زند؛ جایی که از او می پرسیم چرا صدایش برای شنونده «تصویری» است و می تواند فضای اصفهان و سی وسه پل را در ذهن مخاطب زنده کند. ایرج پاسخ روشنی ندارد. فقط می گوید: «این دیگه بازم کار خداست. خدا دیگه.»

*این گفتگو بخشی از گفتگوی محمدرضا جعفری، پژوهشگر و مستندساز با حسین خواجه امیری(ایرج) است که به طور کامل در قالب مستندی از این کارگردان در دست تدوین است که قرار است به زودی برای مخاطبان عرضه شود.

این خبر توسط سایت خبرآنلاین منتشر شده و خبر ناب صرفا آن را به اشتراک گذاشته است.

منبع : خبرآنلاین