آقای جیرانی از (دیوانگی) شما متشکرم!

به گزارش سرویس فرهنگ و هنر خبر ناب به نقل از همشهری - همشهری آنلاین: پویان عسگری: تابستان سال هفتاد و هشت، دو سال بعد از دوم خرداد هفتاد و شش و انرژی آزاد شده اجتماعی/فرهنگی منتج از آن، دو فیلم مهم در سالن های سینمای سراسر ایران به نمایش عمومی درآمدند. دو فیلمی که در جشنواره فیلم فجر سال قبلش حسابی سر و صدا کرده و تحسین تماشاگران و منتقدان را برانگیخته بودند. از قضا هر دو فیلم در پایان سال و در جدول فروش در جایگاه اول و دوم قرار گرفتند. فیلم دوم که مهمترین فیلم تهمینه میلانی است و «دو زن» نام دارد با وجود کهنگی و کلیشه های سطح پایین اش، هنوز هم فیلم موثری است و فراتر از «فمنیسم» سطحی و نخ نما شده معمول فیلم های میلانی از به قهقهرا رفتن هوش بالا در یک جامعه نامتوازن می گوید. اما موضوع صحبت ما فیلم میلانی نیست و می خواهیم درباره پرفروش ترین فیلم سال هفتاد و هشت، سینمای ایران صحبت کنیم و کارگردانش. درباره «قرمز» و فریدون جیرانی. فیلمی که «هم فاز» و مکمل «دو زن» از خلال نمایش یک جامعه «مرد سالار» به تحسین و ستایش قهرمان زن می رسید. با استراتژی روایی و قالب ژانری متفاوت. جیرانی در «قرمز» برخلاف «دو زن» با دوری جستن از شعارهای گل درشت اجتماعی و روحیه «ملودرام ایرانی»، و کمرنگ کردن تم غلیظ داستان، یک «تریلر عاشقانه» ساخت، و از تمام مولفه ها و مصالح داستانی مورد علاقه اش که در فیلم های بعدی تکرار شد، رونمایی کرد؛ قصه های «پاورقی»گونه ی آکنده از «عشق و جنایت» با حضور آدم های بدبخت و فلک زده ای که از روی احساس یا هوس باعث مرگ خود و دیگران می شوند. زیر بارش شدید باران و اغراق های بیانگر رمانتیک در دیالوگ ها، موسیقی متن، استفاده از ترانه های پاپ قدیمی و در نهایت رسیدن به مود و آمبیانس خشن، زننده و سرکش در نسبت با اخلاقیات قراردادی و منزه مورد پسند اکثر مدیران، منتقدان و فیلمسازان ایرانی. اما تماشاگران شیفته ی اولین زوج عاشق جیرانی - که بارها در فیلم های بعدی خود را در هیبت «مرد روانی و زن سرسخت» بازتولید کرد - شدند و دختران جوان با الهام از شخصیت هستی مشرقی و بازیگر کاریزماتیکش هدیه تهرانی، شیوه دیگری از رفتار و منش زنانه را در اجتماع به نمایش گذاشتند. هجده سال بعد از آن روزگار و «جامعه باز»، در زمانه و دورانی دیگر، جیرانی ورسیون دیگری از «قرمز» ساخت با منش و روشی فرمال تر که در حکم برآیند تماتیک و استتیک سینمای او است. بررسی «خفه گی» و مشخص کردن نسبت آن با فیلم های دیگر فریدون جیرانی ما را به شناختی دقیق تر از امکانات و محدودیت های سینمای جیرانی می رساند.

فریدون جیرانی با «خفه گی» بار دیگر به متن سینمای «جریان اصلی» ایران بازگشت. پس از سال ها او فیلمی جنایی کارگردانی کرد که موفق ترین دوره کاری اش از «قرمز» تا «شام آخر» را تداعی می کند. بعد از چند فیلم که نشان دهنده دوری او از فضای مورد علاقه ش بود و تردیدش در ساخت فیلم های جنایی متناسب با فرهنگ جامعه ایران و «مصالحه» با ممیزی و سانسور، فیلمساز عاشق قصه های «پاورقی» به جهان مالوف ش رجعت کرد تا یکی از بهترین فیلم هایش را بسازد. فیلمی که البته با شیوه ای متفاوت از فیلم های قبلی به جنایت و احساس می رسد. در «خفه گی» نشانی از تلفیق «ملودرام» با فیلم «جنایی» نیست. تهییج احساسات و برانگیختن عواطف تماشاگر این بار مدلی معکوس دارد. از کارگردانی فیلم تا بافت تصاویر و موسیقی زیر صدایی، از شیوه بازی بازیگران تا لحن و مود، همه کارکردی متفاوت و تازه در کارنامه فیلمسازی جیرانی پیدا کرده اند. برخلاف دو فیلم قبلی موفق جیرانی در ژانر «جنایی» یعنی «قرمز» و «شام آخر» که از لحن و روحیه ملودرام به تاثیر عاطفی در تماشاگر می رسیدند، در «خفه گی» فیلمساز از «تشخص» فیلمسازی به لحن و مود مورد نیاز یک فیلم جنایی دست می یابد. اینجا خبری از نمایش بیرونی احساسات و انفجارهای عاطفی شخصیت ها نیست. لحن فیلم و حال و هوای خاص ش فاقد گرمای «قرمز» و «شام آخر» است و جایش را به سرمایی تهی شده از شور و عاطفه داده است. جیرانی اما این بار برخلاف «سالاد فصل» تا انتهای فیلم به قراردادهای جهان منحصربفردش پایبند می ماند و لحن و روحیه سرد فیلمش را حفظ می کند. یادآور ساموئل خاچیکیان در بهترین فیلم هایش یا بعبارت بهتر ادای دین به «دلهره» و «ضربت» بعنوان بهترین فیلم های جنایی تاریخ سینمای ایران. از طرف دیگر فریدون جیرانی با اعتماد بنفسی غبطه برانگیز و با همراهی یک گروه جوان و با انگیزه، به بهترین شکل فیلم را کارگردانی کرد و اغراق نیست اگر بگوییم «خفه گی» بهترین کارگردانی فریدون جیرانی در میان تمام فیلم هایش است. فیلمی با منش بصری اکسپرسیونیستی که به سینمای ایران ضرورت جدی گرفتن «دکوپاژ» و «میزانسن» را یادآوری کرد و تنوع و فهم فیلمسازی را به رخ فیلم های مشابه و تکراری که در زمین سینمای اجتماعی بازی می کنند، کشید. در عین حال «خفه گی» فیلم «ژانر» است. آن هم در سینمایی که مفتخر به تقلید از فرهادی و روستایی و موج سواری در متن سینمای «اجتماعی» است و هر تجربه جدیدی را پس می زند. اما جیرانی بی توجه به این حرف ها و با اتکا به مهارت و توانایی اش در بازسازی الگوهای خارجی، قدم در مسیر ساخت یک فیلم «نوآر» گذاشت. به شکلی جالب الگوی فیلم «نوآر» در «خفه گی» برعکس شده و شاهد داستانی هستیم با یک مرد اغواگر (حضور درونگرایانه نوید محمدزاده) که از زنی ساده (با بازی خیلی خوب و متفاوت الناز شاکردوست) برای رسیدن به هدف و مقصودش بهره می برد. تمام امیال سرکوب شده یک مرد سرخورده در فیلم «نوآر» در فیلم خود را در قالب زن رنجور باز می نمایاند و هوش و اغواگری مربوط به «فم فتال» در هیبت مرد خبیث داستان متبلور می شود. انتخاب «ظاهر» سیاه و سفید برای یادآوری شکل بصری فیلم «نوآر» هم ایده ای خلاقانه بوده و کارکردی منطقی و متناسب با «استتیک» فیلم پیدا می کند. علاوه بر بازسازی شکل و اسلوب فیلم «نوآر»، انتخاب رنگ سیاه و سفید، لحن و حال هوای «خفه گی» را سردتر کرده و فیلم را واجد منش و مودی «استیلیزه» کرد. جزو معدود فیلم های این سال های سینمای ایران که در تک تک پلان هایش «ژست فیلمسازی» احساس می شود.

هجده سال بعد از «قرمز» - موفق ترین و بهترین فیلم جیرانی - باز هم یک آدم روانی و یک زن در مرکز داستان فیلمی از فریدون جیرانی قرار گرفتند. در «خفه گی» اما همه چیز وارونه شده و مرد با خشونتی درونی و نقشه ای که در طول داستان شکل می گیرد، زن را اسیر و علیل خود و تصمیماتش می کند. زن برخلاف «قرمز» بازی می خورد و در جنایتی نامنتظر از بین می رود. در «خفه گی» همه چیز درونی تر از «قرمز» اتفاق می افتد و خبری از «شور رمانتیک» نیست. انگار که همه چیز در فیلم خفه شده و از وضوح و دسترس خارج. «خفه گی» به خوابی وهمناک می ماند. خوابی که آمبیانس انسانی و تصویر شهر و خیابان از آن حذف شده تا هذیانی تر شود. تجربه بصری/شنیداری فیلم چنین حس ویژه ای را در تماشاگر مضاعف و برجسته می کند. با طراحی صحنه نظرگیر محسن نصرالهی، فیلمبرداری عالی مسعود سلامی و نقش ساختاری موسیقی کارن همایونفر که تجربه ای تازه در سینمای ایران است. یک موسیقی «زیر صدایی» با روحیه ملودیک که در بیشتر لحظات فیلم با ماهیت «افکتیو»ش کیفیت خواب گونه «لحن» فیلم را تشدید می کند و بر هراس درونی آن می افزاید. بقیه اجزای فنی فیلم هم در «هارمونی» و نظمی تحسین برانگیز، تجربه «فیلمسازی» و عشق به مدیوم را با تماشاگر به اشتراک می گذارند. «خفه گی» را نمی شود به شیوه «قرمز» دوست داشت. اتفاقا این فیلمی است که باید با فاصله با آن برخورد کرد. فیلمی که برخلاف ظاهر کنترل شده و خویشتن دارش، سرشار از احساسات و عواطف سرکوب شده است. انگار شخصیت های پرشور فیلم های قبلی جیرانی، وارد «خوابی» اسرارآمیز شده اند و در وهم هم به دنبال یکدیگر می گردند. «خفه گی» حاصل مهارت در فیلمسازی است. حاصل کار کارگردانی که عاشق سینما است و در بهترین فیلم کارنامه اش در کنار «قرمز»، از فیکشن به ترسیم اجتماع می رسد. آخرین فیلم مهم فریدون جیرانی خاص ترین شیوه «ارتباط با جامعه» را در میان فیلم های دهه نود سینمای ایران برقرار می کند. فیلم هیچ صحنه خارجی ای ندارد و این ایده علاوه بر القای حس خفه گی، نظر کارگردان را هم پیرامون جامعه ای که در آن زندگی می کنیم، روشن می سازد؛ محصور در چهار دیواری، تحت نظر و خفه. تقریبا هیچ شخصیت مثبتی در فیلم دیده نمی شود و همه شخصیت ها از خلال انگیزه ها و اعمال شیطانی شان، آن واقعیت دردناکی که چاره ای جز پذیرش اش نیست را بهم یادآور می شوند و یکدیگر را در دومینویی «مرگبار» از بین می برند. و فیلم به شیوه ای غیرمستقیم و البته پنهان کار این توحش انسانی ناشی از سرکوب محیط را بدل به اصلی ترین «تم» داستان می کند. فیلمی تلخ و «سیاه» که از میزانسن های بیانگر و دکوپاژ متنوع به نمایش جامعه بیمار و خشن می رسد. در «قرمز» فقط ناصر ملک و خواهرش عامل بحران بودند و منبع هراس و دیوانگی. در «خفه گی» اما همه دیوانه شده اند و دیگر به هیچ کس نمی شود اعتماد کرد.

«خفه گی» جایگاهی ویژه در کارنامه فریدون جیرانی دارد و بررسی فیلم های قبلی او موید این موضوع خواهد بود. به همین خاطر سراغ شش فیلم بحث برانگیز و جالب فریدون جیرانی رفتم تا اینگونه شناخت جامع تری از او و فیلم های موفق ش به دست بیاید. پس این شما و این شش فیلم مورد علاقه من از مسیر فیلمسازی فریدون جیرانی. یکی از مهمترین فیلمسازان سینمای «جریان اصلی» و عامه پسند ایران در سی سال اخیر که رد و تاثیرش در این سینما از اوایل دهه شصت به عنوان فیلمنامه نویس مشهود و قابل پیگیری است:

قرمز/۱۳۷۷: دیده شده ترین فیلم فریدون جیرانی. «قرمز» در بزنگاه تغییر و تحولات اجتماعی پیامد دوم خرداد هفتاد و شش ساخته شد و برای اولین بار در سینمای عامه پسند بعد از انقلاب تصویری روزآمد و فاعل از یک زن ایرانی ارائه داد. اولین دیالوگی که زن به مرد می گوید به اندازه کافی گویا است: «تو مغزت کوچیکه...نمی تونی بفهمی». دو بازیگر اصلی فیلم برای اولین بار در تاریخ جشنواره فیلم فجر همزمان برنده سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش اول زن و مرد شدند و ره صد ساله را یک شبه پیمودند. بازی پر احساس محمدرضا فروتن در دادگاه اول و دیالوگ های عاشقانه اش که با بغض ادا می کند فراموش نشدنی است و به مدد موسیقی درجه یک بابک بیات در یاد تماشاگر برای همیشه ماندگار می شود. بازی کمند امیر سلیمانی در نقش خواهر عقده ای مرد دیوانه و حضور خوددار هدیه تهرانی که از «عشق و نفرت» به انتقام می رسد از دیگر امتیازات پرفروش ترین فیلم کارنامه جیرانی هستند. خیلی ها فیلم را با ترانه قدیمی «عاشقم من» بخاطر می آورند.

شام آخر/۱۳۸۱: می توانست بهترین فیلم جیرانی باشد اگر فینال فیلم بنا به محدودیت های سانسور و ممیزی خارج از کادر برگزار نمی شد و اگر فیلم تا این حد دلبسته و وابسته به روحیه «ملودرام ایرانی» نبود. اما خب داستان «شام آخر» با نام اولیه «یک داستان زنانه» در ادامه علائق جیرانی به قصه های پاورقی در نسبتی جدا با متن سینمای ایران قرار می گیرد و موقعیت عاشقانه بین یک پسر بیست و چند ساله و زنی که بیست سال از او بزرگتر است هنوز هم متهور و گستاخانه بنظر می رسد. فیلم به مادر و دختر «مشرقی» تعلق دارد و این بهترین طنین نام خانوادگی «مشرقی» در بین تمام فیلم های جیرانی است. کتایون ریاحی در نقش زن عاشق فوق العاده است و هانیه توسلی در نقش دختر سرخورده و دلشکسته داستان سنگ تمام می گذارد. ستاره فیلم اما ثریا قاسمی است که آفاق فیلم «نرگس» رخشان بنی اعتماد را ده سال بعد با عزت نفس و سرسختی بیشتر روی پرده سینما تکرار می کند.

صورتی/۱۳۸۲: کمتر کسی این فیلم فریدون جیرانی را دیده اما بهترین فیلمنامه در بین آثار جیرانی متعلق به «صورتی» است. فیلمنامه ای با جزئیات بسیار که از دل فضای تلخ و شیرین «کریمر علیه کریمر» رابرت بنتون به وجود آمده و در قالب «کمدی رمانتیک» ورسیون لایت و کمرنگی از جهان ملتهب و خشن «قرمز» به نمایش می گذارد. «صورتی» بهترین کمدی رمانتیک ساخته شده در سینمای ایران در کنار «پسر آدم، دختر حوا» رامبد جوان است که البته در پرده آخر با سرپیچی از قواعد ژانر، باز هم در چرخه «ملودرام ایرانی» قرار می گیرد. فیلم بیشترین لطمه را از کستینگ بدش خورده و غیر از میترا حجار و تا حدی رامبد جوان، بقیه بازیگران به دلیل انتخاب نادرست حسی در تماشاگر برنمی انگیزند. استقبال متوسط تماشاگران از فیلم باعث شد که جیرانی دیگر این شکل از فیلمسازی را ادامه ندهد و «صورتی» با همه امکاناتش در کارگردانی و فیلمنامه و فیلمبرداری عالی محمد آلادپوش، بدل به فیلمی تک افتاده در کارنامه جیرانی شد.

سالاد فصل/۱۳۸۴: شروع فیلم و احضار شخصیت عادل فیلم «نرگس» رخشان بنی اعتماد که اینجا بجای ابوالفضل پورعرب، خسرو شکیبایی نقشش را بازی می کند یکی از بهترین سکانس ها در میان تمام فیلم های جیرانی است. غمین و خسته و احساساتی. اما «سالاد فصل» در پرده آخر از دست می رود و بدل به فیلمی تلف شده می شود. لیلا حاتمی در صحنه های مقابل شکیبایی همچون او درخشان است و تصویر تازه ای از یک دختر «جنوب شهری» با خواست زندگی مرفه و مدرن ارائه می دهد. اما بزرگترین مشکل فیلم به حضور نامتناسب و بی مزه محمدرضا شریفی نیا برمی گردد که با درک نادرستش از شخصیت و جهان سرد «تریلر»، یک تنه فیلم را به زمین می زند. حضور کوتاه و غافلگیرکننده مهناز افشار از دیگر نکات قابل اشاره فیلم است.

پارک وی/۱۳۸۶: فیلمی خاص و ویژه نه فقط در کارنامه جیرانی که در سینمای محافظه کار و فرتوت ایران. اما منتقدان در اوج بدسلیقه گی و بی ذوقی به دنبال «منطق» و رنگ «خون» و طبیعی بودن قطع انگشتان دست «پارک وی» را پس زدند و تندترین نقدها را درباره اش نوشتند. فیلم ولی به نسخه پاپ تر «قرمز» می ماند که وقایعش در جهانی «اسلشر»، چندش آور و البته عاشقانه با ادای دین به «قصه عشق» آرتور هیلر اتفاق می افتد. با فیلمبرداری عالی فرج حیدری که بهترین «کلوزآپ »ها در بین آثار جیرانی را در این فیلم رقم زده است. سکانس فرار دختر از خانه، و تیمار پسر بیمار و خیس از باران توسط مادر دیوانه اش با همراهی ترانه «لالایی» ویگن، بهترین سکانس در نمایش همدلی برانگیز آدم های روان پریش در کل کارنامه جیرانی است و نسبت پیچیده و متناقض او با سینمای ایران را به بهترین شکل توضیح می دهد.

من مادر هستم/۱۳۹۱: جنجالی ترین فیلم فریدون جیرانی در یکی از تب آلودترین دوره های زیست انسان ایرانی. فیلم پیامد «اجتماع خشن» شکل گرفته بعد از وقایع سال هشتاد و هشت، پر از خشم و کینه و نفرت است و از احوالات بیمارگونه یک جامعه دهشت زده پرده برداری می کند. در عین حال «من مادر هستم» مانند هر فیلم اجتماعی مهم این سال ها تحت تاثیر اصغر فرهادی است و با تلفیق سنت «پاورقی» با «رئالیسم اجتماعی» برآمده از فرهادی به مود و لحنی خاص در سینمای ایران دست می یابد. فیلم به تاسی از فرهادی به درستی موسیقی متن ندارد و تنها قطعه ای که از موسیقی فیلم در پایان شنیده می شود، جهان «جهنمی» فیلم را برجسته و موکد می کند. نطق طولانی فرهاد اصلانی در دادگاه با وجود منش شعاری و گل درشتش اشاره به یک حقیقت تلخ اجتماعی دارد؛ هر نسل نوآمدی تاوان اشتباهات، عقده گشایی ها و محدودیت های نسل قبل از خودش در مسیر زیست «طبیعی» را می دهد و پرپر می شود. حبیب رضایی حضوری بیادماندنی و البته دردناک در فیلم دارد.

این خبر توسط سایت همشهری آنلاین منتشر شده و خبر ناب صرفا آن را به اشتراک گذاشته است.

منبع : همشهری آنلاین