رکود اقتصادی به عمیق ترین سطوح رسید؛ تورم 89 درصدی در کنار رشد منفی 10.1 درصدی

به گزارش سرویس اقتصادی خبر ناب به نقل از خبرآنلاین - اقتصاد ایران در حالی سال ۱۴۰۵ را آغاز کرده که مجموعه ای از بحران های سیاسی، نظامی و اقتصادی بر فعالیت های تولیدی و تجاری کشور سایه انداخته است. انتشار آمار رشد اقتصادی سه ماهه نخست امسال، تصویری کم سابقه از ابعاد این وضعیت ارائه می کند. رشد منفی ۱۰.۱ درصدی در کنار تورم بسیار بالا، نشان می دهد اقتصاد کشور نه تنها از مسیر رشد فاصله گرفته، بلکه همزمان با کاهش تولید و افزایش مستمر قیمت ها مواجه است.

بررسی روند سه دهه گذشته نیز نشان می دهد این وضعیت صرفاً به تحولات ماه های اخیر محدود نمی شود. اقتصاد ایران که در دهه ۸۰ میانگین رشد سالانه نزدیک به ۶ درصد را تجربه کرده بود، در دهه ۹۰ با افت قابل توجه رشد مواجه شد و در سال های اخیر نیز نتوانست به مسیر رشد پایدار بازگردد.

اقتصاد ایران در نخستین فصل سال ۱۴۰۵ با افتی شدید مواجه شده است. بر اساس محاسبات مرکز آمار ایران، رشد اقتصادی کشور در سه ماهه نخست امسال به منفی ۱۰.۱ درصد رسیده؛ آماری که در کنار افزایش قابل توجه سطح عمومی قیمت ها، ابعاد تازه ای از وضعیت دشوار اقتصاد کشور را آشکار می کند.

این افت اقتصادی در شرایطی رخ داده که ایران همزمان با مجموعه ای از چالش های سیاسی، نظامی و اقتصادی مواجه بوده است. جنگ، محاصره و مذاکرات بی نتیجه از جمله عواملی هستند که در بهار امسال بر فضای عمومی کشور و فعالیت های اقتصادی تأثیر گذاشته اند. در چنین شرایطی، چشم انداز روشنی برای بازگشت سریع اقتصاد به مسیر رشد نیز مشاهده نمی شود.

همزمان با ثبت رشد منفی ۱۰.۱ درصدی، تورم سالانه تا پایان مردادماه به ۶۹ درصد و تورم نقطه به نقطه به ۸۹ درصد رسیده است. وضعیت در بخش خوراکی ها و میان خانوارهای روستایی و دهک های درآمدی پایین تر دشوارتر بوده و نرخ تورم در این گروه ها به سطوح سه رقمی رسیده است. ترکیب کاهش تولید و افزایش شدید قیمت ها، احتمال تداوم یک دوره عمیق رکود تورمی را مطرح می کند.

فاصله اقتصاد ایران با دوران رشدهای بالا

مرور روند تاریخی رشد اقتصادی نشان می دهد اقتصاد ایران در سه دهه گذشته مسیر پرفرازونشیبی را پشت سر گذاشته است. در دهه ۷۰، پس از پایان جنگ و آغاز دوره ای از آرامش نسبی، رشد اقتصادی در برخی سال ها به سطوح بالایی رسید. هرچند اجرای سیاست تعدیل ساختاری در سال های ابتدایی این دهه با افزایش تورم و کاهش رشد همراه شد، اما تغییر رویکرد اقتصادی و اجرای سیاست های تثبیتی توانست شرایط را تا حدودی بهبود دهد.

رشد اقتصادی در سال ۱۳۷۵ به ۷.۷ درصد رسید و در سال های پایانی دهه نیز اقتصاد ایران بار دیگر رشدهای قابل توجهی را تجربه کرد. در مجموع، میانگین رشد سالانه کشور در دهه ۷۰ حدود ۴.۱ درصد بود.

دهه ۸۰ دوره ای متفاوت برای اقتصاد ایران محسوب می شد. افزایش درآمدهای نفتی و دسترسی به منابع بیشتر، زمینه ثبت رشدهای بالاتر را فراهم کرد. رشد اقتصادی در سال ۱۳۸۱ به ۸.۷۵ درصد رسید و در سال های بعد نیز ارقام قابل توجهی ثبت شد. میانگین رشد اقتصادی دهه ۸۰ حدود ۵.۸۶ درصد بود؛ رقمی که فاصله زیادی با عملکرد اقتصادی سال های اخیر دارد.

با وجود این، برخورداری از درآمدهای نفتی بالا به ایجاد رشد پایدار و استفاده کامل از ظرفیت های اقتصادی منجر نشد و بخشی از فرصت های آن دوره از دست رفت.

دهه ۹۰؛ آغاز دوره رشدهای ضعیف و ناپایدار

اقتصاد ایران از ابتدای دهه ۹۰ وارد دوره ای از نوسانات شدید و رشدهای ضعیف شد. در سال ۱۳۹۱ و همزمان با تشدید تحریم های هسته ای، رشد اقتصادی به منفی ۸.۶ درصد سقوط کرد. پس از آن، با تغییر دولت و بهبود نسبی شرایط، رشد اقتصادی در سال های ۱۳۹۲ و ۱۳۹۳ مثبت شد، اما این روند دوام چندانی نداشت و در سال ۱۳۹۴ اقتصاد عملاً رشد صفر را تجربه کرد.

اجرای برجام و لغو بخشی از تحریم ها در سال ۱۳۹۵ به جهش قابل توجه رشد اقتصادی انجامید. نرخ رشد در آن سال از ۱۴ درصد فراتر رفت؛ رقمی که بالاترین میزان ثبت شده پس از انقلاب بود. با این حال، بازگشت تحریم ها پس از خروج آمریکا از برجام در سال ۱۳۹۷، بار دیگر اقتصاد را وارد رکود کرد.

در سال های ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ رشد اقتصادی به ترتیب منفی ۴.۷ و منفی ۴.۶ درصد ثبت شد. هرچند اقتصاد در سال های ۱۳۹۹ و ۱۴۰۰ به رشد مثبت بازگشت، اما مجموع عملکرد دهه ۹۰ نشان داد که میانگین رشد سالانه کشور به حدود ۱.۲۹ درصد کاهش یافته است.

از بهبود نسبی تا سقوط در سال ۱۴۰۵

در سال های ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ اقتصاد ایران بار دیگر رشدهای بالاتری را تجربه کرد و نرخ رشد به ترتیب به ۳.۶ و ۴.۶ درصد رسید. با این حال، این روند در سال ۱۴۰۳ تضعیف شد و رشد اقتصادی به ۳.۱ درصد کاهش یافت. در سال ۱۴۰۴ نیز رشد اقتصادی تنها ۰.۲ درصد گزارش شد؛ وضعیتی که از توقف نسبی حرکت اقتصاد حکایت داشت.

اکنون ثبت رشد منفی ۱۰.۱ درصدی در بهار ۱۴۰۵، این روند نزولی را وارد مرحله تازه ای کرده است. مقایسه عملکرد اقتصادی سه دهه گذشته نشان می دهد اقتصاد ایران از میانگین رشد نزدیک به ۶ درصدی دهه ۸۰ به رشد حدود ۱.۲۹ درصدی در دهه ۹۰ رسیده و در سال های اخیر نیز با دشواری در حفظ رشد مثبت مواجه بوده است.

البته شاخص رشد اقتصادی بیش از تورم از شرایط عمومی کشور و عواملی مانند جنگ، تحریم و محدودیت های تجاری تأثیر می پذیرد. در مقابل، سیاستگذاری داخلی در کنترل تورم نقش مهم تری دارد و تجربه برخی کشورها نشان داده است که حتی در شرایط جنگی نیز می توان از افزایش شدید قیمت ها جلوگیری کرد.

به این ترتیب، مسئله امروز اقتصاد ایران تنها ثبت یک فصل رشد منفی نیست؛ بلکه همزمانی افت شدید تولید با تورم بسیار بالا، پرسش هایی جدی درباره ظرفیت اقتصاد برای بازگشت به مسیر رشد و کنترل بحران معیشتی ایجاد کرده است. تداوم این شرایط می تواند فاصله اقتصاد کشور با رشد پایدار را بیش از گذشته افزایش دهد.

متن کامل این گزارش به علاوه نمودارهای آن را در این لینک می توانید ببینید.