تعرض به باغ شاه ؛ سالار تپه قربانی بعدی میراث فرهنگی

به گزارش سرویس اجتماعی خبر ناب به نقل از خبرآنلاین - عکسی که به تازگی روابط عمومی شهرداری بهشهر منتشر کرده، ظاهراً یک بازدید معمولی نیست. در این تصویر، یاسر احمدی، شهردار بهشهر، به همراه محمد حامدی، فرماندار این شهرستان، در ارتفاعات سالار تپه دیده می شوند؛ تپه ای مشرف به باغ شاه که طرح مداخله در آن پیش تر با مخالفت میراث فرهنگی مواجه شده بود.

عصرایران در خبری نوشت:بر اساس توضیح منتشرشده همراه این تصویر در صفحه اینستاگرام شهرداری، به نظر می رسد شهرداری بهشهر بار دیگر قصد دارد طرح قدیمی خود را در سالار تپه اجرایی کند؛ طرحی که در سال های گذشته با ورود و اخطار اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی مازندران متوقف شده بود.

باغ شاه، چهل ستون یا با نام امروزی «پارک ملت» در بهشهر، یکی از مهم ترین باغ های تاریخی دوره صفوی در مازندران است. این باغ که امروز در مرکز شهر و در خیابان شهید هاشمی نژاد قرار دارد، در سال ۱۰۲۱ هجری قمری، برابر با حدود سال ۱۶۱۲ میلادی، به دستور شاه عباس اول و هم زمان با پایه گذاری شهر اشرف البلاد، بهشهر امروزی، ساخته شد.

عمارت اصلی باغ به عنوان دیوان خانه، محل بار عام، تشریفات و پذیرایی از سفرا و مهمانان دربار ساخته شده بود و اقامتگاه زمستانی و بهاری شاه عباس در کرانه جنوبی دریای خزر نیز به شمار می رفت. ساختمان فعلی شهرداری بهشهر نیز از سال ۱۳۱۲ در محل عمارت اصلی باغ قرار گرفته است.

در ضلع جنوبی و پشت باغ شاه، تپه ای بزرگ قرار دارد که امروز به دلیل ساخت یک عمارت سه طبقه از سوی شهرداری در دهه ۳۰ شمسی، بخش زیادی از آن از داخل باغ دیده نمی شود. این تپه که به «سالار تپه» شهرت دارد، بخشی از منظر فرهنگی و تاریخی باغ شاه محسوب می شود و در تصاویر تاریخی، از جمله عکس های مربوط به دوره قاجار، به خوبی دیده می شود.

گفته می شود انتخاب محل ساخت عمارت اصلی باغ، به وجود همین تپه نیز ارتباط داشته است؛ چراکه در زمان ساخت بنا، که یک یا دو طبقه بیشتر نداشت، سالار تپه از داخل باغ کاملاً قابل مشاهده بود. به همین دلیل، هرچند سالار تپه به صورت یک اثر مستقل ثبت نشده، در حریم پنج گانه باغ شاه قرار گرفته و مشمول ضوابط و مقررات حفاظتی این مجموعه است.

در سال ۱۳۹۵، حدود ۱۷ هکتار از اراضی جنگلی سالار تپه که جزو منابع ملی بود، با هدف توسعه گردشگری، افزایش فضای سبز و رونق اقتصادی به پارک ملت الحاق شد و پروژه ای با عنوان پارک جنگلی سالار تپه کلید خورد. این طرح اما خیلی زود با مداخله و اخطار اداره کل میراث فرهنگی مازندران متوقف شد.

در آن زمان قرار بود بخشی از دیوار انتهایی باغ تخریب و باغ شاه با ایجاد پل یا امکانات مشابه به سالار تپه متصل شود. همچنین ایجاد ساختارهای پلکانی و دیگر سازه ها برای تبدیل این محدوده به فضای گردشگری در دستور کار قرار داشت. بخشی از این مداخلات در همان زمان انجام شده بود که با ورود میراث فرهنگی متوقف شد.

از آن زمان تاکنون، طرح مداخله در سالار تپه عملاً منتفی مانده بود، اما حالا شهرداری بهشهر از «خروج ارتفاعات سالار تپه از حلقه مفقوده گردشگری» و آغاز طرحی برای نجات بخشی و بازگشت سرمایه گذاری به این منطقه خبر داده است.

یاسر احمدی، شهردار بهشهر، گفته است تغییراتی در طرح، شکل حریم و نقشه هایی که پیش تر میراث فرهنگی با آنها مخالفت کرده بود، ایجاد شده است. به گفته او، اکنون پس از تأیید و برگزاری مناقصه، این پروژه اجرا خواهد شد. هدف طرح نیز «احیای ارتفاعات سالار تپه به منظور ورود گردشگر و ایجاد فضای خاص و مفرح برای گردشگران و دوستداران طبیعت» عنوان شده است.

این اظهارات با توجه به ضوابط حاکم بر حریم باغ شاه، پرسش های جدی ایجاد می کند. حتی اگر برای اجرای چنین طرحی مجوزی از میراث فرهنگی استان صادر شده باشد، لازم است مشروعیت و انطباق آن با ضوابط مصوب حریم باغ شاه به طور دقیق بررسی شود.

نقشه عرصه و حریم باغ شاه در بهشهر نشان می دهد که حریم این مجموعه در اواخر اردیبهشت سال ۱۳۸۵ به ثبت رسیده و باغ شاه پنج حریم مصوب دارد. سالار تپه نیز در حریم پنجم قرار گرفته است.

طبق ضوابط و مقررات حریم درجه پنج باغ شاه، محدوده سالار تپه از دامنه های شمالی کوه مشرف به مجموعه آثار تا خط الرأس آن، بر اساس محدوده مشخص شده، تعیین و اعلام شده است. این محدوده بخشی از منظر طبیعی منطقه و عرصه طبیعی باغ به شمار می رود.

بر اساس این ضوابط، ساخت وساز، احداث بنا و معبر، تغییر در سیمای طبیعی و توپوگرافی منطقه، استخراج شن، ماسه و سنگ، قطع درختان، نصب دکل های ماهواره ای و مخابراتی و موارد مشابه ممنوع است.

در بند سوم این ضوابط نیز بر حفظ، ترویج و تثبیت پوشش گیاهی و حفاظت از چشمه ها، نهرها و رودخانه ها در محدوده فوق و بالادست آن تأکید شده است.

بنابراین، بر اساس مصوبه حریم باغ شاه، ساخت وساز و ایجاد تغییرات اساسی در سیمای طبیعی سالار تپه مجاز نیست. به همین دلیل، حتی اگر آنچه شهرداری امروز از آن به عنوان باز شدن مسیر اجرای طرح توسعه گردشگری سالار تپه یاد می کند، با موافقت میراث فرهنگی استان همراه شده باشد، این پرسش مطرح است که چنین طرحی تا چه اندازه با ضوابط مصوب حریم باغ شاه انطباق دارد و آیا وزارت میراث فرهنگی در سطح ملی نیز آن را تأیید کرده است یا نه.

بیش از ۹۰ سال است که شهرداری بهشهر در باغ شاه مستقر است و طی دهه های گذشته نیز کارنامه این مجموعه در حفاظت از باغ چندان قابل دفاع نبوده است. امروز باغ شاه بیش از آنکه سیمای یک باغ تاریخی صفوی را داشته باشد، به یک پارک شهری مدرن شبیه است.

کافی است در باغ قدم بزنید تا مشخص شود بخش بزرگی از جلوه و نشانه های سیمای تاریخی آن از بین رفته است. مهم ترین عناصر تاریخی باقی مانده، بخشی از حصار و دیوار باغ، برخی برج ها و سامانه آب رسانی، مسیر آب و جوی هایی هستند که ظاهراً بخش هایی از آنها از دوره صفوی باقی مانده اند. حتی همین مسیر آب نیز با بی سلیقگی روی سنگ فرش اصلی رنگ آمیزی شده و در آن دخل و تصرف هایی صورت گرفته است.

از دیگر اقدامات مسئله برانگیز در باغ شاه، ساخت وسازهای غیرمجاز در عرصه باغ است. ساختمان هایی به مجموعه اضافه شده یا به برخی ساکنان مجاور باغ اجازه داده شده ارتفاع های غیرمجاز ایجاد کنند. برخی از این ساخت وسازها چنان پیشروی کرده اند که گویی باغ به بخشی از خانه های مجاور تبدیل شده است.

ساخت و گسترش پارک حیوانات، توسعه بی رویه درختان نارنج و شیوه های جدید درخت کاری نیز باعث شده شکل و ساختار تاریخی باغ بیش از پیش تغییر کند. امروز اگر کسی نداند اینجا باغی صفوی با قدمتی بیش از چهار قرن است، به سختی می تواند از روی سیمای فعلی آن گذشته تاریخی باغ را تشخیص دهد.

تازه ترین کاوش های باستان شناسی در باغ شاه نیز با هدف خواناسازی یکی از برج های باغ انجام شده؛ برجی که قرار است مرمت شود و گفته می شود شهرداری برای اجرای این پروژه حدود ۳۰۰ میلیون تومان در نظر گرفته است. انتشار تصاویر این کاوش ها از سوی شهرداری ظاهراً با هدف نشان دادن توجه این نهاد به میراث باستانی باغ انجام شده است.

با این حال، برخی شنیده ها حاکی از آن است که این کاوش های باستان شناسی با چراغ سبز احتمالی میراث فرهنگی برای مداخله شهرداری در سالار تپه بی ارتباط نیست. تاکنون اما هیچ تأیید رسمی یا ارتباط مشخصی میان این دو موضوع پیدا نشده و نمی توان چنین ارتباطی را قطعی دانست.

با این حال، پرسش همچنان باقی است: اگر شهرداری بهشهر تا این اندازه به تاریخ و میراث فرهنگی شهر علاقه مند است، چرا برخی ساختمان های تاریخی شهر در چنین وضعیت نامناسبی رها شده اند و در حال ویرانی هستند؟ چرا برای مرمت و حفاظت از آنها اقدامی جدی صورت نمی گیرد؟

نمونه دیگر، محوطه سایت زباله بهشهر است؛ جایی که یک غار باستانی متعلق به دوره پارینه سنگی زیر حجم زباله ها مدفون شده است. این محوطه نیز همچنان نیازمند ساماندهی و توجه جدی است تا امکان حفاظت و مطالعه این اثر باستانی فراهم شود.

باغ شاه البته هنوز رازهای زیادی در خود پنهان دارد. بر اساس روایت های کتاب «عالم آرای عباسی» نوشته اسکندر بیگ منشی، شاه عباس اول در ۲۴ جمادی الاول سال ۱۰۳۸ هجری قمری، برابر با ۱۹ ژانویه ۱۶۲۹ میلادی، در همین باغ شاه و در اشرف البلاد چشم از جهان فرو بست.

گفته می شود شاه عباس که دو یا سه روز در بستر بیماری و تب شدید بود، در آخرین لحظات زندگی به سالار تپه چشم دوخته بود؛ همان تپه ای که امروز پس از حدود چهار قرن، بار دیگر قرار است بخشی از یک طرح گردشگری و سرمایه گذاری شود.

اکنون پرسش اصلی نه فقط درباره شهرداری بهشهر و اداره کل میراث فرهنگی مازندران، بلکه متوجه وزارت میراث فرهنگی در تهران است: آیا این وزارتخانه از طرح جدید سالار تپه و تغییراتی که شهرداری از آنها سخن می گوید اطلاع دارد؟ آیا این طرح با ضوابط مصوب حریم پنج گانه باغ شاه تطبیق داده شده است؟ و اگر پاسخ مثبت است، بر اساس کدام مجوز و با چه استدلالی می توان تغییر در سیمای طبیعی و تاریخی سالار تپه را با ضوابط حفاظتی باغ شاه سازگار دانست؟