آن سوتر از ابرها، نام ایران است

به گزارش سرویس اجتماعی خبر ناب به نقل از خبرآنلاین - سیزدهم تیرماه که به عنوان «روز ملی دماوند» شناخته می شود، بهانه ای است برای یادآوری جایگاه قله ای که قرن هاست بر فراز البرز ایستاده و در حافظه ایرانیان، از هر کوه دیگری بلندتر است.

دماوند با ارتفاع ۵۶۱۰ متر، بلندترین قله ایران و بلندترین آتشفشان آسیاست؛ اما اهمیت آن را نمی توان با عدد و ارتفاع سنجید. دماوند، جایی است که طبیعت، تاریخ و فرهنگ در آن به هم رسیده اند و از دل این پیوند، یکی از ماندگارترین نمادهای ایران شکل گرفته است.

از دل آتش تا قله ای سپید

آنچه امروز به شکل قله ای پوشیده از برف دیده می شود، میلیون ها سال پیش از دل فعالیت های آتشفشانی سر برآورده است. هنوز هم دهانه دماوند با خروج بخارهای گوگردی و وجود چشمه های آب گرم در دامنه هایش، گذشته آتشفشانی خود را به یاد می آورد.

این کوه در جنوب دریای خزر و در قلب رشته کوه البرز قرار گرفته و از بسیاری از نقاط تهران، مازندران و سمنان قابل مشاهده است. شاید به همین دلیل، نسل های مختلف ایرانیان از کودکی با تصویر آن بزرگ شده اند؛ تصویری که به مرور از یک منظره طبیعی، به بخشی از هویت بصری ایران تبدیل شده است.

جایی که ضحاک به زنجیر کشیده شد

اگر طبیعت، دماوند را ساخته، اسطوره به آن جان داده است.

در روایت های شاهنامه، پس از آنکه فریدون بر ضحاک پیروز می شود، او را در دل دماوند به بند می کشد تا شر و ستم برای همیشه در بند بماند. از همان زمان، دماوند تنها یک کوه نیست؛ نماد پیروزی داد بر بیداد است.

کمتر عنصر طبیعی در فرهنگ ایران چنین جایگاهی دارد که هم در اسطوره حضور داشته باشد، هم در تاریخ شفاهی مردم و هم در ادبیات کلاسیک و معاصر. دماوند در ذهن ایرانیان، مرز میان طبیعت و اسطوره را از میان برداشته است.

دماوندی که شاعران با آن سخن گفته اند

شاید هیچ شاعری مانند ملک الشعرای بهار نتوانسته باشد روح دماوند را در شعر زنده کند. «دماوندیه» تنها توصیف یک کوه نیست؛ بیانیه ای ادبی علیه استبداد است. بهار، دماوند را موجودی زنده می بیند؛ کوهی که می تواند آتش خشم خود را بر ظلم فرو بریزد و جامعه را از تباهی نجات دهد.

همین نگاه سبب شد دماوند در ادبیات معاصر، از یک چشم انداز طبیعی فراتر برود و به استعاره ای از مقاومت، آزادی و امید بدل شود.

البته دماوند پیش از بهار نیز در شعر فارسی حضوری پررنگ داشت. از شاعران کلاسیک تا نویسندگان معاصر، بسیاری این کوه را نشانه شکوه، استواری و عظمت ایران دانسته اند؛ نمادی که گذر زمان نتوانسته از اعتبارش بکاهد.

نخستین اثر طبیعی ملی ایران

اهمیت دماوند تنها به ادبیات و اسطوره محدود نمی شود. این کوه، به دلیل ویژگی های کم نظیر زمین شناختی و تنوع زیستی، نخستین اثر طبیعی ملی ایران است.

دامنه های آن زیستگاه گونه های گیاهی و جانوری متعددی است و یخچال های طبیعی، رودخانه ها و چشمه های فراوانش، نقشی مهم در چرخه طبیعی منطقه دارند. هر سال نیز هزاران کوهنورد ایرانی و خارجی برای صعود به بام ایران راهی این منطقه می شوند؛ سفری که برای بسیاری، بیش از یک صعود ورزشی، تجربه ای معنوی است.

دماوندی که به مراقبت نیاز دارد

با وجود همه این ارزش ها، دماوند امروز بیش از هر زمان دیگری به حفاظت نیاز دارد.

تغییرات اقلیمی، کاهش بارش برف، کوچک شدن یخچال های طبیعی، چرای بی رویه دام، فعالیت های معدنی در برخی دامنه ها، افزایش زباله و فشار ناشی از گردشگری کنترل نشده، همگی زنگ خطری برای این میراث طبیعی به شمار می روند.

کارشناسان محیط زیست معتقدند اگرچه دماوند در ظاهر استوار و شکست ناپذیر به نظر می رسد، اما اکوسیستم آن بسیار شکننده است و هرگونه آسیب می تواند پیامدهایی بلندمدت برای طبیعت منطقه داشته باشد.

روزی برای یک کوه یا برای هویت ایران؟

روز ملی دماوند، صرفاً بزرگداشت بلندترین قله کشور نیست؛ یادآوری این حقیقت است که برخی نمادها، ستون های هویت یک ملت اند. همان گونه که حافظ و فردوسی در ادبیات، یا تخت جمشید در تاریخ، بخشی از حافظه جمعی ایرانیان را شکل داده اند، دماوند نیز در جغرافیا چنین نقشی دارد.

این کوه هزاران سال است که بر فراز البرز ایستاده؛ شاهد آمدن و رفتن حکومت ها، الهام بخش شاعران، پناهگاه اسطوره ها و مقصد عاشقان طبیعت. شاید راز ماندگاری دماوند همین باشد که تنها از سنگ و برف ساخته نشده است؛ از خاطره، شعر، اسطوره و امید نیز شکل گرفته است.

به همین دلیل، پاسداشت دماوند، پاسداشت یک کوه نیست؛ پاسداشت بخشی از ایران است که هنوز، استوار و سپید، بر بلندای تاریخ ایستاده است.