هشدارهای هواشناسی چقدر جان مردم را نجات می دهند؟ - حلقه مفقوده مدیریت بحران کجاست؟

به گزارش سرویس اجتماعی خبر ناب به نقل از همشهری - بارش های پاییزی مهر در ۵ استان، خانه ها و معابر را درگیر سیلاب کرد، جان ۷ نفر را گرفت و به زیرساخت ها خسارت زد؛ حوادثی که بار دیگر ضرورت آمادگی در برابر مخاطرات طبیعی را یادآوری می کند. این اتفاق ها در حالی رخ داده اند که با نزدیک شدن به پاییز، پیش بینی هایی درباره تقویت پدیده ال نینو و احتمال تغییر الگوهای بارش مطرح شده است. هم زمان با ۲۱ مهر (۱۳ اکتبر)، روز جهانی کاهش خطر بلایای طبیعی، با شعار «تاب آوری از خانه آغاز می شود»، این پرسش جدی تر از همیشه مطرح است: چرا سیلاب ها با وجود هشدارهای هواشناسی و تکرار تجربه های گذشته، همچنان به تلفات جانی و خسارت های گسترده منجر می شوند؟

این پرسش در شرایطی مطرح است که ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی و تنوع شرایط اقلیمی فقط در معرض تبعات ال نینو و سیلاب نیست، بلکه زلزله، سیل، خشکسالی، فرونشست زمین و زمین لغزش فقط بخشی از مخاطراتی است که این کشور را آسیب پذیر کرده است.

با همه این ها باید توجه داشت که وقوع یک مخاطره طبیعی لزوماً به فاجعه منجر نمی شود. میزان تلفات و خسارت ها تا حد زیادی به کیفیت اقدامات پیشگیرانه، رعایت ضوابط ساخت وساز، ایمن سازی زیرساخت ها، آمادگی دستگاه های مسئول و آگاهی مردم بستگی دارد. در کشوری با این میزان مخاطره، اگرچه نمی توان از وقوع همه حوادث طبیعی جلوگیری کرد، اما می توان با شناسایی خطرها، کاهش آسیب پذیری و اقدام به موقع، از تبدیل آنها به بحران های انسانی جلوگیری کرد.

حمیدرضا خانکه، مدیر مرکز تحقیقات سلامت در حوادث و بلایا با اشاره به وجود ۵۳ مخاطره شناخته شده در ایران، بر ضرورت مدیریت علمی مخاطرات تأکید کرده است؛ مدیریتی که تحقق آن به مشارکت عمومی، آگاهی بخشی به خانواده ها و آموزش مستمر، از مدارس تا سطوح عالی، نیاز دارد.

صدور هشدار کافی نیست

باران که می بارد، خیلی ها به بهبود وضعیت سدها و پایان خشکسالی امیدوار می شوند، اما برای خانواده ای که خانه اش در مسیر سیلاب قرار دارد، همان باران می تواند به یک تهدید جدی تبدیل شود. این دو واقعیت با یکدیگر تناقضی ندارند؛ بارش برای کشور ضروری است، اما بارش شدید در مدت زمان کوتاه و در مناطق آسیب پذیر می تواند خسارت بار باشد. با تقویت پدیده ال نینو پرسش مهم این است که آیا باید منتظر پاییزی سیلابی باشیم؟ و مهم تر از آن، اگر بارش های شدید رخ دادند، آیا برای جلوگیری از تلفات و خسارت آماده ایم؟

عضو هیات علمی و مدیر گروه پژوهشی مخاطرات آب و هواشناختی مؤسسه پژوهشی سوانح طبیعی به همشهری می گوید: «پاسخ به پرسش نخست، نیازمند دقت علمی است، اما برای پرسش دوم نباید تا زمان وقوع حادثه صبر کرد.»

فاطمه فلاحتی با اشاره به شعار امسال و تاکید بر اینکه خطر سیلاب فقط به مقدار باران بستگی ندارد، ادامه می دهد: «گاهی مردم تصور می کنند اگر باران در محل زندگی شان شدید نباشد، خطر سیلاب هم وجود ندارد درحالی که آب می تواند از ارتفاعات یا نقاط بالادست به سمت مناطق پایین دست حرکت کند. تجربه سیلاب های گذشته نشان می دهد که خطر در نقاطی بیشتر است که سابقه آب گرفتگی یا طغیان رودخانه داشته اند، اما به مرور با تداوم خشکسالیها مسیر عبور آب محدود شده و سکونتگاه ها و زیرساخت ها در معرض جریان سیلاب قرار گرفته اند.»

او تاکید می کند: «در رویکردهای جدید مدیریت بحران، هشدار مؤثر فقط این نیست که به مردم بگوییم باران شدید در راه است. باید مشخص شود کدام مناطق در معرض خطر هستند، چه پیامدی ممکن است رخ دهد تا مردم فرصت کافی برای دور شدن از خطر داشته باشند.»

در سیلاب ها اما، مسئله فقط پیش بینی بارش نیست؛ پرسش این است که هشدارهای صادرشده تا چه اندازه توانسته اند از جان مردم محافظت کنند. آیا ساکنان مناطق در معرض خطر، پیش از رسیدن سیلاب از میزان خطر و مسیرهای امن خروج اطلاع داشته اند؟ آیا جاده ها و مسیرهای خطرناک به موقع مسدود شده اند؟ آیا برای تخلیه احتمالی خانه های واقع در حریم رودخانه ها و مسیل ها تصمیم مشخصی گرفته شده بود؟ پاسخ به این پرسش هاست که می تواند روشن کند فاصله میان پیش بینی خطر و حفاظت از جان مردم در کدام مرحله ایجاد شده است.

بارش های سیلابی در راه است؟

سازمان هواشناسی کشور در شهریور ۱۴۰۵ از احتمال بارش های فراتر از نرمال در پاییز به ویژه در بخش هایی از غرب، جنوب غرب و دامنه های زاگرس، خبر داده است. فاطمه فلاحتی در توضیح بیشتر می گوید: «نه می توان گفت ال نینو حتما ایران را با سیلاب های گسترده روبه رو می کند و نه می توان احتمال بارش های شدید را نادیده گرفت. پیش بینی فصلی به ما می گوید برای چه شرایطی آماده شویم؛ پیش بینی کوتاه مدت و هشدارهای محلی به ما کمک می کنند بفهمیم چه زمانی و در کجا باید اقدام کنیم.»

ارزیابی میدانی برای پیشگیری از خسارت

با صدور هشدارهای هواشناسی موضوع این است که دستگاه های مسئول تا چه اندازه برای پیشگیری از خسارت های احتمالی آماده اند؟ فلاحتی می گوید: «پاسخ به این پرسش را نمی توان فقط با اعلام آماده باش یا برگزاری جلسات مدیریت بحران داد. آمادگی زمانی معنا پیدا می کند که اقدامات پیشگیرانه در میدان انجام شده باشند و بتوان نتایج آن ها را ارزیابی کرد. پیش از شروع بارش های شدید باید چند موضوع روشن باشد: آیا دهانه پل ها و آبروهای مستعد انسداد پاک سازی شده اند؟ آیا نقاط پرخطر شهری و روستایی شناسایی شده اند؟ آیا مسیرهای امن تخلیه و محل های اسکان اضطراری مشخص هستند؟ آیا برای بستن جاده های خطرناک و تخلیه مناطق در معرض سیلاب، مسئول تصمیم گیرنده و سازوکار اجرایی مشخصی وجود دارد؟همچنین باید پرسید آیا اطلاعات هواشناسی با وضعیت رودخانه ها، حوضه های آبخیز و زیرساخت های آسیب پذیر پیوند خورده است یا خیر. هشدار درباره بارش شدید زمانی بیشترین ارزش را دارد که به تصمیم عملیاتی منجر شود. بدون ارزیابی میدانی و انتشار گزارش شفاف از اقدامات انجام شده، نمی توان درباره کفایت آمادگی دستگاه ها حکم قطعی داد.»

در مدیریت سیلاب، پیش بینی هواشناسی فقط حلقه نخست زنجیره هشدار است. پس از آن، باید خطر برای مناطق مشخص ارزیابی شود، اطلاعات به مردم برسد و دستگاه های مسئول متناسب با میزان خطر، اقداماتی مانند مسدود کردن مسیرهای ناایمن، تخلیه مناطق در معرض سیلاب و آماده سازی مسیرهای امدادرسانی را اجرا کنند. بنابراین، حتی اگر هشدار به موقع صادر شده باشد، برای ارزیابی عملکرد مدیریت بحران باید بررسی کرد که هر دستگاه پس از دریافت هشدار چه اقدامی انجام داده و نتیجه آن چه بوده است.

قانون مدیریت بحران کشور نیز بر ارزیابی عملکرد دستگاه های مسئول تأکید دارد. مطابق مواد ۲۴ و ۲۵ این قانون، عملکرد دستگاه ها و اثربخشی مدیریت بحران باید با شاخص هایی از جمله میزان مرگ ومیر و خسارت های اقتصادی ناشی از حوادث ارزیابی شود.

از این منظر، تعداد هشدارهای صادرشده یا نیروهای اعلام شده در حالت آماده باش، به تنهایی معیار کافی برای سنجش موفقیت نیست. باید روشن شود هشدارها چه زمانی صادر شده اند، چه زمانی به دستگاه های مسئول و مردم رسیده اند، چه اقداماتی در مناطق پرخطر انجام شده و آیا امکان جلوگیری از تلفات وجود داشته است یا خیر. انتشار نتایج چنین ارزیابی ای می تواند مشخص کند که مشکل از پیش بینی، اطلاع رسانی، تصمیم گیری یا اجرای اقدامات پیشگیرانه بوده است.

معیار آمادگی، کاهش خسارت است

فلاحتی معتقد است مسئولیت اصلی پیشگیری بر عهده دستگاه های مسئول است و نمی توان از مردم انتظار داشت که با رعایت توصیه های فردی، خطر ناشی از ساخت وساز نامناسب، انسداد آبراهه ها یا ضعف زیرساخت ها را جبران کنند. با این حال مردم نیز با چند اقدام ساده از جمله پرهیز از سفر غیر ضروری به مناطق کوهستانی، پرهیز از تماشای جریان آب رودخانه و مسیل و شناسایی مسیرهای امن خروج، می توانند احتمال آسیب را کاهش دهند.

فلاحتی در پایان یادآوری می کند که نباید برای آماده شدن، منتظر وقوع بحران بمانیم و می گوید: «پاییز پیش رو را باید فرصتی برای سنجش آمادگی کشور دانست. معیار موفقیت هم این نیست که چند هشدار صادر کرده ایم. معیار واقعی این است که آیا هشدارها به موقع به مردم رسیده اند، مسیرهای پرخطر ایمن شده اند و از تلفات و خسارت های قابل پیشگیری جلوگیری شده است یا خیر.»

روز جهانی کاهش خطر بلایای طبیعی فرصتی برای یادآوری این نکته است که پیشگیری نباید روی کاغذ بماند. ارزش هشدارهای هواشناسی زمانی مشخص می شود که به موقع به مردم برسند، دستگاه های مسئول را به اقدام وادارند و از تلفات و خسارت های قابل پیشگیری جلوگیری کنند؛ پیش از آنکه سیلاب بعدی، بار دیگر هزینه تعلل در پیشگیری را با جان انسان ها و ویرانی خانه ها تحمیل کند.

این خبر توسط سایت همشهری آنلاین منتشر شده و خبر ناب صرفا آن را به اشتراک گذاشته است.

منبع : همشهری آنلاین