داستان اتاق نوارهای در انتظار معدوم شدن - اولین باری که صداوسیما صاحب (آرشیو خبر) شد   

به گزارش سرویس فرهنگ و هنر خبر ناب به نقل از خبرآنلاین - نخستین بار سال ۱۳۵۶ بود که طرح بازسازی مجموعه آرشیو سازمان صداوسیما به عنوان گنجینه ای ارزنده از آثار هنری، علمی، ادبی، سیاسی و... به کارشناسی خارجی سپرده شد. این بازسازی که با وقوع انقلاب به حالت تعلیق درآمد شهریور ۱۳۵۸ توسط مدیریت وقت سازمان به واحد جدیدالتاسیس «طرح جدید آرشیوها» با مدیریت نورالله مرادی (۱۳۲۱) سپرده و به او ماموریت داده شد که برای بازسازی مجموعه آرشیوها و سروسامان بخشیدن به آن ها اقدام نماید. اداره کل آرشیوها و کتابخانه های سازمان صداوسیما با تمامی ارزش های انکارناپذیرش اعم از ارزش عمومی، آموزشی، پژوهشی، تجاری، اداری، تاریخی، فرهنگی و برنامه سازی، از آن زمان تاکنون، فراز و فرودهای بسیاری را پشت سر گذاشته است. فراز و فرودهایی که به ویژه پس از آغاز تبدیل فیلم های آرشیوی به فرمت 4k از سال ۱۳۹۴ شدت بیشتری گرفت و با کلیدواژه هایی چون «خروج غیرقانونی آرشیو صداوسیما از کشور» گره خورد. «خروج غیرقانونی آرشیو» در حالی به جای کلیدواژه ای که پیش تر استفاده می شد؛ «معدوم شدن آرشیو» نشست که با وجود گذشت بیش از یک دهه از ماجرا، هنوز هم چرایی و چند و چونش در هاله ای از ابهام است. درواقع از زمان آغاز تبدیل فرمت به 4k، آرشیوی که زمانی طمع دست یافتن به «کریستال های هالید نقره موجود در امولسیون» نوارهای کاست پاشنه آشیل آن بود هم اکنون دیجیتالی شدن به پاشنه آشیلش تبدیل شد. این روزها که بار دیگر بحث خروج آرشیو صداوسیما از کشور و استفاده شبکه های تلویزیونی ماهواره ای فارسی زبان از تصاویر آن -مشخصا استفاده تلویزیون «منوتو» برای ساخت مسندهایی تاریخی به قصد بیان روایت دلخواه خود از واقعیات معاصر- مورد توجه قرار گرفته است نگاهی کرده ایم به آن چه از اوایل آغاز «طرح جدید آرشیو» بر این گنجینه ارزشمند گذشت.  

از «اتاق نوارهای در انتظار معدوم شدن» تا طرحی که تحسین مدیران را برانگیخت

مهدی معماریان، مستندساز و بازنشسته سازمان صداوسیما با سِمَتِ فیلمبردار ارشد که از ۱۳۶۳ تا ۱۳۶۴به پیشنهاد محمدعلی ایزدی (مدیرکل وقت اخبار صداوسیما) مسئولیت پایه گذاری «آرشیو خبر» را بر عهده گرفت یکی از کسانی بود که در این خصوص به گفت وگو با خبرآنلاین نشست.

معماریان صحنه ای را که در اولین برخورد دید این گونه توصیف می کند: اتاقی ۴ در ۴ در ارتفاع سه متر که در آن کاست های ویدئوی یوماتیک باندبالا و باندپایین از زمین تا سقف روی هم چیده شده بود. طوری که نمی توانستید وارد اتاق که نامش را «اتاق نوارهای در انتظار معدوم شدن» گذاشته بودند شوید. این اتاق درحالی چنین نامی به خود گرفته بود که معماریان اشاره می کند ۹۹ درصد نوارها را از اتاق بیرون آورد و آن یک درصد هم معدود نوارهایی بودند که نسخه ای کوتاه از نوارهای اصلی روی شان کپی شده بود که با توجه به در دسترس بودن نسخه اصلی ، نیازی به این نسخه های کپی نبود. معماریان، این نوارهای ویدئویی را به اتاقی حدودا ۱۰ در ۱۰ منتقل کرد که پیش از انقلاب به «تحریریه اطلاعات و اخبار» معروف بود و پس از انقلاب، «واحد ارتباطات» نام گرفت. از آن پس «واحد ارتباطات» محل نگهداری کاست های ویدئویی شد که معماریان از «اتاق نوارهای در انتظار معدوم شدن» بیرون آورده بود و خبرنگاران مستقر در اتاق «واحد ارتباطات» به اتاقی منتقل شدند که پیش تر «اتاق نوارهای در انتظار معدوم شدن» نام داشت. در آن دوران محمدحسن زورق، معاونت سیاسی صداوسیما بود و نورالله مرادی، مسئولیت آرشیو مرکزی را بر عهده داشت و مهدی معماریان با نظر محمدعلی ایزدی (مدیرکل وقت اخبار صداوسیما) مسئولیت آرشیو خبر را بر عهده گرفته بود.

معماریان در ادامه درخواست داشتن وسیله ای را مطرح کرد که اگرچه اکنون، با گذشت بیش از ۴۰ سال امری عادی به نظر می رسد اما آن زمان تنها در اختیار چند شرکت خاص و افرادی معدود بود؛ درخواست داشتن یک دستگاه کامپیوتر. او این درخواست را با میرحسین موسوی؛ چهل وپنجمین و آخرین نخست وزیر وقت ایران در میان می گذارد و با موافقت او، نخست دو نفر از همکاران معماریان کار را با کامپیوتر را در «سازمان مدیریت صنعتی (مشاوره، آموزش، تحقیق)» آموختند و سپس یک دستگاه کامپیوتر با پردازنده ۲۸۶-۸۰ در اختیار معماریان و همکارانش قرار گرفت.

آن چه آن ها انجام می دادند زمان گذاری (Timestamp)، کاست های ویدئوی یوماتیک باندبالا و باندپایین بود؛ کاست های کوچک حاوی اخبار معدود شبکه های تلویزیونی محدود داخلی بود و کاست های بزرگ که هفته ای دو مرتبه به دست معاونت برون مرزی سازمان صداوسیما می رسید شامل محتوای پخش شده از سه ساختار رسانه ای و خبرگزاری تلویزیونی؛ «دبلیو.آی.تی.ان» ، «ویزنیوز»  و «آسیاویژن»  می شد که وظیفه تامین و پشتیبانی اخبار و گزارش های جهانی را بر عهده داشتند. تا پیش از آن تهیه کنندگان بخش های خبری محدود شبکه های تلویزیونی معدود برای انتخاب اخبار مورد نیازشان ناگزیر از تماشای تمامی محتوای یک کاست برای یافتن اخبار مورد نیازشان بودند. ضمن این که این کاست ها نیز علی رغم آن که برای هر کدام شان مبلغی معادل ۱۰۰ دلار پرداخت می شد، مدت زمان کوتاهی بعد از مورد استفاده قرار گرفتن محتوای شان در «اتاق نوارهای در انتظار معدوم شدن» بایگانی می شدند. روایت مهدی معماریان از پایه گذاری «آرشیو خبر» با پشت سر گذاشتن فراز و فرودهایی، این طور تمام می شود: آن چه با تلاش او نظم و ترتیب داده شده بود و تحسین مدیران وقت؛ زورق، ایزدی و مرادی را برانگیخت، در نهایت به آرشیو مرکزی خبر منتقل شد.

گنجینه ای میان فراموشی و فرسودگی

چنان چه زمانی شهرام بلوریان (مدیر وقت آرشیو و کتابخانه های صداوسیما- ۹ آبان ۱۳۸۶ در کمیته آرشیو اجلاس ABU) گفته بود؛ «ارزش هر رسانه به آرشیو آن است و منابع آرشیو هر کشور گنجینه آن است که باید به صورت صحیح و علمی نگهداری شود تا در مواقع لازم قابل استخراج باشد» با این حال آن چه آرشیو سازمان عریض و طویل صداوسیما را تهدید می کند بسیار بیش از این است و از هر زبان که بشنویم نامکرر است. 

روایت آرشیو صدا و سیما در نهایت روایت گنجینه ای است که طی چند دهه بارها میان فراموشی، سامان دهی، بازسازی و تهدید در نوسان بوده است گنجینه ای که از نخستین تلاش ها برای بازسازی علمی در دهه ۱۳۵۰ تا شکل گیری آرشیو خبر و ورود فناوری های جدید، همواره ارزش آن فراتر از یک مجموعه نوار و فیلم بوده است. هر حلقه فیلم یا نوار ویدئویی، بخشی از حافظه تصویری ایران و سندی از تحولات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی کشور را در خود جای داده است.

با این حال، تجربه سال های گذشته نشان می دهد که مسئله آرشیو تنها چگونگی نگهداری فیزیکی آن نیست. با دیجیتال شدن منابع، شکل تهدید نیز تغییر کرده است؛ از نگرانی درباره معدوم شدن نوارها و ارزش مواد تشکیل دهنده آن ها گرفته تا پرسش هایی درباره سرنوشت نسخه های دیجیتال، نحوه دسترسی، حفاظت از داده ها و احتمال خروج غیرقانونی محتوا از کشور. همین تغییر، ضرورت شفافیت بیشتر درباره وضعیت آرشیو، شیوه نگهداری و فرایند تبدیل و انتقال آثار را دوچندان کرده است.

آنچه امروز اهمیت دارد، صرفاً پاسخ به این پرسش نیست که چه مقدار از آرشیو باقی مانده یا چه مقدار از آن دیجیتال شده است؛ مسئله اصلی این است که این میراث با چه سازوکاری حفاظت می شود و چه نهادی مسئول تضمین دسترسی و صیانت از آن است. آرشیوی با چنین ابعاد و اهمیتی، سرمایه یک سازمان یا یک رسانه نیست؛ بخشی از حافظه تاریخی یک ملت است و هر خلأ در حفاظت از آن می تواند به معنای از دست رفتن بخشی از تاریخ تصویری ایران باشد.

در چنین شرایطی، بازگشت دوباره بحث «خروج آرشیو» بیش از آن که صرفاً یک موضوع رسانه ای باشد، فرصتی برای طرح پرسش های قدیمی و بی پاسخ درباره سرنوشت این گنجینه است؛ پرسش هایی که پاسخ روشن به آن ها می تواند مشخص کند آرشیو صداوسیما امروز در چه وضعیتی قرار دارد و چه تضمینی برای حفظ آن در سال های آینده وجود دارد.

این خبر توسط سایت خبرآنلاین منتشر شده و خبر ناب صرفا آن را به اشتراک گذاشته است.

منبع : خبرآنلاین