همدستی داستان و تاریخ در روایت تسخیر سفارت آمریکا

به گزارش سرویس فرهنگ و هنر خبر ناب به نقل از همشهری - علی الله سلیمی: وقتی همه می دانیم در یک واقعه تاریخی چه اتفاقی افتاده، رمان نویس برای غافلگیر کردن ما چه چیزی در اختیار دارد؟ اساساً وقتی موضوع یک رمان، واقعه ای مستند و ثبت شده در حافظه تاریخی جامعه است، تخیل چه جایگاهی پیدا می کند و نویسنده تا کجا می تواند از واقعیت فاصله بگیرد؟

این پرسش ها هنگام خواندن رمان «عملیات لوتوس» نوشته شیما جوادی، که به ماجرای تسخیر سفارت آمریکا در تهران توسط دانشجویان پیرو خط امام می پردازد، اهمیت بیشتری پیدا می کند. واقعه ای که درباره آن بارها نوشته، فیلم ساخته و از منظرهای مختلف تاریخی، سیاسی و اجتماعی به آن پرداخته اند. بنابراین، چالش نویسنده صرفاً بازگویی یک ماجرای تاریخی نیست؛ بلکه یافتن راهی برای تبدیل آن به یک تجربه داستانی است. جوادی برای رسیدن به این هدف، ستون های اصلی روایت خود را بر شخصیت های خیالی بنا کرده و در کنار آنها از شخصیت های واقعی و شناخته شده آن دوره هم بهره گرفته است. حرف ها و مواضع شخصیت های واقعی بر پایه مستندات تاریخی شکل گرفته، اما رفتار و کنش شخصیت های داستانی حاصل تخیل نویسنده است. به این ترتیب، دو جهان واقعی و داستانی در کنار یکدیگر قرار می گیرند و روایت را پیش می برند.

داستان با روایتگری شخصیت فرنگیس، با نام مستعار نیلوفر مظاهری آغاز می شود که با هویت جعلی وارد فعالیت های مخفیانه یک گروه سیاسی شده است. او به همراه شخصیتی بنام اکرم، از اعضای یک سازمان فعال در امور سیاسی هستند که تجربه قتل یکی از اعضای بریده از سازمان، «اسد» را هم دارند. قتل مخفیانه اسد و دفن او در خانه ای قدیمی، نقطه آغاز روایت است؛ حادثه ای که کابوس آن همواره با فرنگیس است و ترس از لو رفتن را به یکی از نیروهای محرک داستان تبدیل می کند. در آستانه تسخیر سفارت آمریکا در تهران، این دو زن به یک مأموریت حساس از طرف سازمان فراخوانده می شوند تا در دل مجموعه دانشجویان پیرو خط امام قرار بگیرند و با اقدامات مخفیانه خود در دسترسی به اسناد و مدارک و انتقال آن به سازمان، انتظارات افراد مافوق خود را برآورده کنند. بنابر این، آنها با اهداف و نقشه به جمع دانشجویان پیرو خط امام می پیوندند و در طراحی و اجرای تسخیر سفارت آمریکا شرکت می کنند.

یکی از ویژگی های قابل توجه رمان «عملیات لوتوس»، استفاده از ظرفیت های ژانر جنایی ـ پلیسی در دل یک واقعه تاریخی است. قتل اسد، رازهای پنهان، هویت های جعلی و ترس از افشای حقیقت، به داستان نیرویی تعلیق آمیز مضاعف می بخشند. فرنگیس و اکرم در موقعیتی قرار دارند که هر رفتار و هر تصمیم می تواند هویت واقعی آنها را آشکار کند. این دلهره در جزئیات روایت جاری است و به خواننده امکان می دهد واقعه تاریخی را از منظر شخصیت هایی دنبال کند که در آن، هم کنشگرند و هم در معرض خطر.

در بخش مربوط به تسخیر سفارت هم داستان از جلسه شلوغ پلی تکنیک و بحث های داغ درباره مشروعیت اقدام علیه سفارت، به حرکت دسته جمعی دانشجویان، مذاکره با نگهبان ها، بالا رفتن از دیوار، شکستن شیشه ها و ورود به ساختمان می رسد. روایت، جزئیات عملیات را در کنار اضطراب و رازهای شخصیت های داستانی قرار می دهد؛ به گونه ای که خواننده، هم زمان با دنبال کردن روند یک واقعه شناخته شده، نگران سرنوشت کسانی است که در دل آن ماجرا هویت واقعی خود را پنهان کرده اند. در واقع، نویسنده از تخیل برای خلق موقعیتی استفاده کرده که در دل یک واقعه تاریخی قرار می گیرد و به آن امکان می دهد از زاویه ای متفاوت روایت شود. شخصیت های داستانی قرار نیست جای شخصیت های واقعی را بگیرند یا به عنوان شاهدان مستند تاریخ معرفی شوند؛ آنها ابزارهای داستانی نویسنده برای نزدیک شدن به فضای آن روزها و ایجاد تعلیق در روایت هستند. خواننده هم با آگاهی از داستانی بودن اثر، این قرارداد را می پذیرد و در جریان خواندن، میان شخصیت های ساخته ذهن نویسنده و چهره های واقعی تاریخ تمایز قائل می شود.

با این حال، در تجربه خواندن این رمان، شخصیت های داستانی به اندازه شخصیت های تاریخی در ذهن باقی نمی مانند. به نظر می رسد کنجکاوی مخاطب درباره شخصیت های واقعی و جست وجوی ردپای آنها در حوادث، همچنان بر جذابیت شخصیت های داستانی غلبه دارد. این مسئله شاید یکی از دشواری های نوشتن رمان درباره وقایعی باشد که پیشاپیش در حافظه تاریخی مخاطب جای گرفته اند؛ خواننده فقط داستان را دنبال نمی کند، بلکه هم زمان می خواهد نسبت آن را با آنچه از تاریخ می داند، کشف کند.

در چنین آثاری، تخیل نه رقیب تاریخ است و نه مجوزی برای بازنویسی دلخواه واقعیت. کارکرد اصلی آن می تواند پر کردن فاصله میان دانستن یک واقعه و تصور کردن زندگی آدم هایی باشد که در بستر آن حضور داشته اند. تاریخ به ما می گوید چه اتفاقی افتاده است، اما داستان می تواند امکان نزدیک شدن به ترس ها، تردیدها، انگیزه ها و موقعیت های انسانی را فراهم کند؛ البته به شرط آنکه مرز میان مستندات تاریخی و ساخته های ذهن نویسنده مخدوش نشود. رمان «عملیات لوتوس» از این منظر فرصتی برای تأمل درباره یکی از ظرفیت های مهم رمان تاریخی است: اینکه چگونه می توان از دل یک واقعه شناخته شده، جهانی داستانی خلق کرد؛ جهانی که قرار نیست جای تاریخ را بگیرد، بلکه می کوشد دریچه ای تازه برای مواجهه با آن بگشاید.

کتاب«عملیات لوتوس» نوشته شیما جوادی در 350 صفحه، با شمارگان 1000 نسخه از سوی انتشارات شرکت چاپ و نشر بین الملل چاپ و منتشر شده است.

این خبر توسط سایت همشهری آنلاین منتشر شده و خبر ناب صرفا آن را به اشتراک گذاشته است.

منبع : همشهری آنلاین