روایتی از تولد دندانپزشکی مدرن در کشور - نخستین دندانپزشک زن ایران که بود؟

به گزارش سرویس اجتماعی خبر ناب به نقل از خبرآنلاین - الهه جعفرزاده: تاریخ سلامت در ایران، تنها روایت تأسیس بیمارستان ها و ورود داروهای مدرن نیست؛ بلکه داستان افرادی است که در بزنگاه های کمبود و نابرابری، مسیرهای تازه ای برای ارتقای بهداشت عمومی گشودند. در میان این چهره ها، نام بدرالزمان تیمورتاش(۱۲۸۷-۱۳۷۴) جایگاه ویژه ای دارد؛ زنی که در دوره ای با کمبود شدید خدمات دندانپزشکی، به یکی از پیشگامان سلامت دهان و دندان تبدیل شد. هرچند درباره «اولین بودن» او اختلاف نظرهایی وجود دارد، اما نقش او در توسعه آموزش و ارائه خدمات دندانپزشکی مدرن در ایران انکارناپذیر است.

ایرانِ بدون دندانپزشکی مدرن چگونه بود؟

برای درک اهمیت کار بدری تیمورتاش، باید وضعیت سلامت دهان و دندان ایران در دهه های ۱۳۲۰ و ۱۳۳۰ را در نظر گرفت. در این دوره پوسیدگی دندان در میان کودکان و بزرگسالان بسیار شایع بود، خدمات دندانپزشکی عمدتاً محدود به شهرهای بزرگ و افراد متمول بود، بسیاری از مداخلات توسط افراد غیرمتخصص انجام می شد و آموزش بهداشت دهان تقریباً وجود نداشت.

در واقع، دندانپزشکی به عنوان بخشی از نظام سلامت عمومی هنوز تعریف نشده بود. درد دندان اغلب با کشیدن دندان یا درمان های سنتی مدیریت می شد و پیشگیری، جایگاهی در فرهنگ سلامت نداشت.

آموزش تخصصی؛ انتقال دانش به نظام سلامت

بدری تیمورتاش پس از تحصیل در اروپا و بازگشت به ایران، با یک خلأ جدی مواجه شد: نبود ساختار آموزشی برای تربیت دندانپزشک. این مسئله فقط یک کمبود علمی نبود، بلکه مستقیماً بر شاخص های سلامت عمومی تأثیر می گذاشت.

او با ورود به حوزه آموزش، تلاش کرد دانش دندانپزشکی مدرن را به صورت سیستماتیک منتقل کند. تأسیس و توسعه دانشکده دندانپزشکی در مشهد در دهه ۱۳۴۰، نقطه عطفی در این مسیر بود. این مرکز به تدریج تبدیل به یکی از قطب های آموزش دندانپزشکی در کشور شد و نقش مهمی در افزایش دسترسی مردم به خدمات تخصصی ایفا کرد.

تمرکز بر پیشگیری؛ رویکردی جلوتر از زمان

یکی از ویژگی های مهم فعالیت های تیمورتاش، توجه به پیشگیری بود؛ مفهومی که امروز اساس سلامت دهان و دندان محسوب می شود اما در آن زمان کمتر مورد توجه قرار داشت.

در دوره ای که بیشتر مداخلات به درمان های فوری و کشیدن دندان محدود می شد، آموزش بهداشت دهان، اهمیت مسواک زدن و مراقبت های دوره ای، رویکردی نوآورانه به شمار می رفت.

این نگاه با اصول امروزی سازمان هایی مانند World Health Organization همخوانی دارد که سلامت دهان را بخشی جدایی ناپذیر از سلامت عمومی می دانند.

توسعه خدمات در خارج از مرکز

یکی از نکات قابل توجه در کارنامه تیمورتاش، انتخاب محل فعالیت است. برخلاف تمرکز رایج بر تهران، او مشهد را به عنوان پایگاه فعالیت خود برگزید.

این تصمیم از منظر سلامت عمومی اهمیت داشت، زیرا توزیع خدمات درمانی را متوازن تر کرد، دسترسی گروه های بیشتری از جمعیت را افزایش و فشار بر مراکز درمانی پایتخت را کاهش داد.

در واقع، این رویکرد را می توان نمونه ای اولیه از «عدالت در سلامت» دانست؛ مفهومی که امروزه یکی از محورهای اصلی سیاست گذاری سلامت در جهان است.

اثرگذاری بلندمدت با تربیت نیروی انسانی

شاید مهم ترین اثر بدری تیمورتاش نه در درمان بیماران، بلکه در تربیت دندانپزشکان باشد. هر دانشجویی که در آن دوره آموزش دید، به طور غیرمستقیم به بهبود سلامت دهان هزاران نفر کمک کرد. این نوع اثرگذاری، در ادبیات سلامت به عنوان «اثر چندبرابری آموزش» شناخته می شود: یک استاد می تواند از طریق دانشجویان خود، بر سلامت یک جامعه در مقیاس وسیع تأثیر بگذارد. به ویژه در کشوری که با کمبود نیروی متخصص مواجه بود، این نقش اهمیت دوچندان پیدا می کند.

سلامت دهان به عنوان بخشی از سلامت عمومی

امروزه می دانیم که سلامت دهان ارتباط مستقیمی با بسیاری از بیماری های سیستمیک دارد؛ اعم از بیماری های قلبی–عروقی، دیابت و عفونت های مزمن. اما در دوره فعالیت تیمورتاش، این ارتباط ها هنوز به طور گسترده در نظام سلامت ایران شناخته نشده بود.

با این حال، توسعه دندانپزشکی مدرن به طور غیرمستقیم به بهبود این شاخص ها کمک کرد؛ زیرا کاهش عفونت های دهانی و ارتقای بهداشت، بخشی از بار بیماری های مزمن را کاهش می دهد.

زنان و دسترسی به خدمات سلامت

حضور یک دندانپزشک زن در آن دوره، از منظر سلامت اجتماعی نیز اهمیت داشت. بسیاری از زنان، به ویژه در بافت های سنتی، دسترسی محدودی به پزشکان مرد داشتند.

بنابراین، حضور تیمورتاش می توانست مراجعه زنان به خدمات درمانی را افزایش دهد، موانع فرهنگی دریافت خدمات را کاهش دهد و آگاهی سلامت را در میان زنان گسترش دهد.

این مسئله نشان می دهد که تنوع جنسیتی در کادر درمان، صرفاً یک موضوع اجتماعی نیست، بلکه مستقیماً بر دسترسی و کیفیت خدمات سلامت اثر می گذارد.

 چالش ها؛ از سیاست تا کمبود زیرساخت

مسیر حرفه ای بدری تیمورتاش بدون مانع نبود. وقفه های ناشی از تحولات سیاسی، کمبود امکانات آموزشی، و نبود زیرساخت های کافی، بخشی از چالش هایی بود که او با آن مواجه شد.

اما از منظر سلامت، مهم تر از این چالش ها، توانایی او در ادامه مسیر و ایجاد نهادهای پایدار است؛ نهادهایی که حتی پس از پایان فعالیت او نیز به کار خود ادامه دادند.

«بدری تیمورتاش» را می توان یکی از چهره های کلیدی در گذار سلامت دهان و دندان ایران از مرحله سنتی به مدرن دانست. اهمیت او نه صرفاً در «اولین بودن»، بلکه در ایجاد زیرساخت هایی است که به بهبود شاخص های سلامت در مقیاس وسیع کمک کردند.

در شرایطی که سلامت دهان اغلب نادیده گرفته می شود، مرور تجربه هایی مانند او نشان می دهد که چگونه یک فرد می تواند با تمرکز بر آموزش، پیشگیری و دسترسی، تأثیری ماندگار بر سلامت جامعه بگذارد.