کاهش تولد در اسفند به علت جنگ 12روزه - سیاست های تشویقی جمعیت موفق نبوده؛ خانواده باید 10 تا داروخانه بچرخد تا شیرخشک پیدا کند،تازه اگر پول داشته باشد

به گزارش سرویس اجتماعی خبر ناب به نقل از خبرآنلاین - مظاهر گودرزی: هر سال با نزدیک شدن به روزهای مناسبتی درباره جمعیت، گزاره هایی مانند این که ایران درحال سالمند شدن است زیاد مطرح می شود، مسئولان مرتبط و غیرمرتبط درباره روند سالمندی کشور آمار و گزارش می دهند و دست آخر هم از ایده های تشویقی برای افزایش ازدواج و باروری صحبت می کنند، ایده هایی که سال های زیادی از عمر آن ها می گذرد اما نه تنها نتیجه نداده بلکه میانگین فرزند هر خانواده از ۶.۵ به ۱.۶ رسیده است. شهلا کاظمی پور این روند سریع کاهش باروری در کشور را میان سایر کشورها منحصر به فرد می داند، این جمعیت شناس عوامل مختلفی برای این کاهش سریع مطرح می کند اما معلوم است چیزی که به عنوان دغدغه در سر دارد عدم توجه به بسته شدن پنجره جمعیتی ایران است، او معتقد است جمعیت ایران مانند همه کشورها یک روزی به سالمندی می رسد اما آن چه فراموش شده نوع سالمندی است، این که ما می خواهیم سالمندی با کیفیت داشته باشیم یا یک سالمندی گرفتار در بیماری، آن هم در شرایطی که نظم و نظام بهداشت و درمان ما آمادگی رسیدگی به سالمندان را ندارد.

او ایده های فعلی تشویقی برای ازدواج را کارآمد نمی داند چراکه معتقد است بخش عمده آن ها ساختار اقتصادی دارند، اما اقتصاد فقط یکی از عوامل کاهش ازدواج و باروری است، کاظمی پور در این گفت وگو به مهاجرت، حوادث سیاسی اجتماعی و امنیت اقتصادی در کاهش موالید در ایران اشاره می کند.

متن کامل این گفت وگو در ادامه امده است.

*مهم ترین تغییرات جمعیتی در این سال های اخیر، چیزی که برای شما به عنوان جمعیت شناس اهمیت دارد، چیست و در جامعه ایرانی چه چیزی توجه تان را جلب کرده؟

مهم ترین تغییری که طی ۱۰ تا ۱۵ سال اخیر در جمعیت ایران اتفاق افتاده، تغییر هرم سنی جمعیت است. در دهه اول انقلاب، هرم سنی جمعیت ایران یک هرم با قاعده بسیار وسیع بود به خاطر باروری بالا و شکل مثلثی داشت. به مرور زمان، از دهه ۶۰ به بعد، کم کم قاعده هرم جمع شد. در دهه ۸۰، یعنی سرشماری ۸۵، متولدین دهه ۶۰ به سن ۲۰ سالگی رسیدند و وسط هرم متورم شد. شکل هرم سنی جمعیت از مثلث خارج شد و حالتی خمره ای پیدا کرد. این روند در ایران یک امر مشهود است؛ قاعده هرم کوچک شد و وسط هرم متورم شد.

*از نظر جمعیت شناسی، وقتی وسط هرم متورم می شود، چه مفهومی دارد؟

وقتی کنترل جمعیت اتفاق می افتد و باروری کاهش پیدا می کند، قاعده هرم جمع می شود و وسط هرم متورم می شود. در این حالت می گوییم جمعیت در پنجره جمعیتی قرار دارد.

*وضعیت ایران اکنون چگونه است؟

 از سال ۸۵ به بعد ایران در پنجره جمعیتی قرار دارد. اگر بیش از دو سوم جمعیت در گروه سنی ۱۵ تا ۶۴ سال باشند، کشور در پنجره جمعیتی است. معمولاً این دوره ۳۵ تا ۴۰ سال طول می کشد و پس از آن کشور وارد مرحله سالمندی می شود. ایران تقریباً ۲۰ سال از طول عمر پنجره جمعیتی را سپری کرده است.

*پس ایران چه زمانی وارد سالمندی می شود؟

حدود ۱۰ تا ۱۵ سال دیگر، جمعیت وارد مرحله سالمندی خواهد شد. هم اکنون نیز ایران به سمت سالمندی حرکت می کند، ولی نه به شدت زمانی که از پنجره خارج شود و جمعیت سالمند شود. وقتی وسط هرم متورم است، این افراد به سمت سالمندی می روند و بالای هرم متورم می شود.

*خیلی ها پنجره جمعیتی را یک فرصت می دانند؛ زمانی که در بازه پنجره جمعیتی هستیم چه اقداماتی باید انجام شود؟

در پنجره جمعیتی بیش از دو سوم جمعیت باید از نظر اقتصادی فعال باشند و یک سوم مصرف کننده که شامل بچه ها و سالمندان هستند؛ نکته مهم اینکه آن دو سوم جمعیت باید در فعالیت اقتصادی به سر ببرند، نه اینکه نصف آن ها خانه دار باشند، نصف دیگر دارای درآمد بدون کار باشند، یا مثلاً بیکار در جست وجوی کار باشند، یا حتی اگر شاغل هستند بهره وری نداشته باشند چیزی که به آن اشتغال کاذب می گوییم

بنابراین اگر آن دو سوم در اشتغال کامل و با بهره دهی بالا باشند، جامعه به سمت شکوفایی حرکت می کند و رشد اقتصادی افزایش می یابد. بسیاری از کشورهای آسیای جنوب شرقی که به نام غول های اقتصادی معروف هستند در مرحله پنجره جمعیتی توانستند اقتصاد خود را شکوفا کنند.

افرادی که در پنجره جمعیتی هستند بالاخره به سمت سالمندی حرکت می کنند. اگر این افراد در میانسالی از بهداشت، درمان، ورزش، تغذیه و امکانات مالی مناسب برخوردار باشند، سالمندی سالم تری خواهند داشت، اما اگر از این پنجره استفاده نشود و افراد بیکار باشند و نتوانند اندوخته ای برای سالمندی داشته باشند در آینده به سالمند گرفتار تبدیل خواهند شد.

*با توجه به روندی که کشور دارد ما وارد دوره سالمندی گرفتار می شویم؟

با این وضعیتی که الان داریم ما با سالمندی گرفتار مواجه خواهیم شد. ما در سال ۹۵ حدود پنج میلیون سالمند داشتیم (۶۵ سال به بالا) و اکنون به حدود هفت میلیون رسیده است. همین الان سالمندان از نظر تامین هزینه های درمان خودشان مشکل دارند و هم این که سیستم های بهداشتی و درمانی ما با این تعداد سالمند پاسخگوی نیاز آن ها نیست، شما شاهد هستید که برای عمل های جراحی و چکاب کردن صف های طولانی تشکیل می شود، تازه این برای کسانی هست که پول دارند، کسانی که پول ندارند از درمان صرف نظر می کنند. همین امکانات بهداشتی را در نظر بگیرید که قرار است به ۲۵ میلیون سالمند ارائه خدمات بهداشتی درمانی بدهد، چیزی که در سال ۱۴۲۵ اتفاق می افتد. بنابراین الان که در پنجره جمعیتی هستیم باید سیستم های بهداشتی درمانی را برای سال های آینده تکمیل کنیم. بنابراین باید طوری عمل کنیم که تعداد زیادی از سالمندان ما به سمت سالمندی سالم حرکت کنند تا حداقل نیاز به امکانات بهداشتی درمانی کاهش پیدا کند.

*این سال ها وضعیت باروری چگونه است؟

نرخ باروری کاهش چشمگیری داشته است؛ در دهه ۶۰ میانگین فرزندان هر خانواده ۶/۵ نفر بود و اکنون به حدود ۱/۶ نفر رسیده است. کشورهای دیگر هم این مرحله را سپری کردند اما این کاهش سریع باروری در جهان برای ایران منحصربه فرد است، در حالی که کشورهای دیگر این مسیر را در ۵۰ تا ۷۰ سال طی کرده اند ایران این مسیر را ۲۰ ساله طی کرده است.

*چه عواملی باعث کاهش سریع باروری شده اند؟

دلیل سرعت بالا در ایران، افزایش سطح سواد، دسترسی به تکنولوژی و ارتباطات، و آگاهی های اجتماعی است که بیشتر شده؛ البته در این میان مسائل اقتصادی، نگرانی از آینده، هزینه های پرورش فرزند و آسیب های اجتماعی نقش دارند، اما عمدتاً ناشی از آگاهی و تغییر نگرش هاست، آن موقع آگاهی کم بود و یک زن در روستا ۸ فرزند داشت.

*در این سال ها همیشه درباره سیاست های تشویقی دولت صحبت شده، پس چرا این سیاست ها نتوانستند حداقل سرعت کاهش باروری را کم کنند؟

سیاست های تشویقی موفق نبوده اند چراکه مسئله شناسی دقیق صورت نگرفته است، گمان می کنند کاهش باروری فقط به مسائل اقتصادی مربوط است اگر به وضعیت اقتصادی مربوط باشد چرا آدم های تحصیل کرده و پول دار بچه دار نمی شوند. ممکن است تعدادی از افراد برای بهره بردن از سیاست های اقتصادی بچه دار شوند اما تاثیرگذار نیست. بهتر است مسئولین همان بودجه هایی را که برای وام فرزندآوری و مسائلی مانند این کنار می گذارند، در مسیر زیربناهای اقتصادی جامعه سرمایه گذاری کنند تا اقتصاد درست شود، امنیت اقتصادی برقرار شود، تورم کاهش پیدا کند و آسیب های اجتماعی به حداقل برسد. وگرنه همان خانواده ای که با این سیاست های تشویقی فرزندی را دنیا می آورد باید ۱۰ تا داروخانه بچرخد تا شیر خشک پیدا کند، تازه اگر پول داشته باشد.

*وضعیت ازدواج در ایران چگونه است؟

آمار زنان و مردان در معرض ازدواج کم شده است، بنابراین شاید مقایسه تعداد ازدواج های این سال ها با سال های قبل مقایسه درستی نباشد، اما نکته مهم این است که تعداد ازدواج از میان همین گروه هم کم است، بنابراین  ازدواج در ایران با تأخیر و کاهش روبه رو شده است. هزینه های بالای زندگی، مسکن و قسط وام ازدواج، تأثیر منفی بر ازدواج و فرزندآوری گذاشته است، وام یعنی آینده فروشی، کاش به جای وام به جوانان خانه با اجازه کم می دادند. 

*مهاجرت کردن یا حتی فقط انگیزه و میل به مهاجرت در کاهش باروری و جمعیت تاثیر دارد؟

مهاجرت داخلی و خارجی باعث کاهش فرزندآوری می شود. در همین مهاجرت های روستا به شهر فرد فرزندآوری خودش را کاهش می دهد، افراد الگوی فرزندآوری روستایی خود را کنار گذاشته و الگوی شهری را می پذیرند. در مهاجرت خارجی هم همین طور فردی که در فکر مهاجرت هست تا این که به مقصد برسد در این بازه کاهش فرزندآوری دارد. خیلی از جوان ها به دلیل نگرانی از آینده و عدم امید به آینده و امنیت اقتصادی در پی مهاجرت به کشور دیگری هستند، از لحظه شروع تصمیم تا رسیدن به مقصد اقدام به ازدواج و فرزندآوری را کم می کند.

*حوادث سیاسی و اجتماعی چه تأثیری دارند، مانند حوادث دی ماه یا همین جنگ که الان در صلح هستیم؟

این قبیل از اتفاقات نگرانی هایی که افراد برای آینده و شغل دارند را تشدید می کند، اخیراً در جلسه ای بودم که یک آمار از طرف ثبت احوال درباره مقایسه موالید ماه به ماه اعلام شد، این آمار نشان می داد تعداد موالید اسفند سال گذشته به دلیل جنگ ۱۲ روزه کاهش پیدا کرده است، بنابراین همه اتفاقات قطعا تاثیر می گذارد.

*چشم انداز آینده جمعیت ایران چیست؟

هرم سنی جمعیت در ایران گنبدی شکل خواهد شد. جمعیت سالمند به ۲۵ تا ۲۷ درصد خواهد رسید، جمعیت زیر ۱۵ سال حدود ۱۵ تا ۱۶ درصد خواهد بود و حدود ۵۰ درصد جمعیت در سن فعالیت اقتصادی خواهند بود. کسانی که نگران هستند طوری برنامه ریزی کنند که بهره وری زیاد شود،  استفاده درست از پنجره جمعیتی و افزایش بهره وری می تواند سالمندی فعال و کیفیت زندگی بهتر ایجاد کند.

جمعیت ایران هنوز سالمند نشده است، یک مسئول الان وظیفه دارد از این جمعیت اماده به کار در پنجره جمعیتی بهره وری کند و زیرساخت ها را تقویت کند. مردم با فهمیدن این که کشور قرار است سالمند شود بچه دار نمی شوند، این مسئول هست که باید برنامه ریزی درست برای جمعیت داشته باشد، اما اگر وضعیت همین طور پیش برود قطعاً جمعیت سالمندی ما به سالمند گرفتار تبدیل خواهد شد.