بازی فکری کودکان؛ از سرگرمی تا پرورش خلاقیت و مهارت های شناختی

به گزارش سرویس اجتماعی خبر ناب به نقل از خبرآنلاین - کودک از طریق بازی جهان اطراف خود را تجربه می کند. او در جریان بازی چیزی را امتحان می کند، اشتباه می کند، دوباره تلاش می کند و نتیجه تصمیم خود را می بیند. به همین دلیل، بازی از دیرباز یکی از مسیرهای مهم رشد کودک بوده است.

البته میان «بازی کردن» و «بازی فکری» تفاوت وجود دارد. هر اسباب بازی کودکانه ای فکری نیست و هر بازی فکری نیز قرار نیست یک مهارت مشخص را به صورت مستقیم آموزش دهد. ارزش واقعی بازی به کیفیت تجربه، تناسب آن با سن کودک و میزان مشارکت فعال او بستگی دارد.

بازی فکری کودکان چیست؟

بازی فکری به بازی هایی گفته می شود که کودک برای پیشبرد آن ها باید از مهارت هایی مانند مشاهده، مقایسه، یادآوری، دسته بندی، پیش بینی، استدلال، حل مسئله یا تصمیم گیری استفاده کند.

پازل، بازی های تطبیق، بازی حافظه، معما، بازی های ساختنی، بازی های کلامی، برخی بازی های رومیزی و بازی های راهبردی در گروه گسترده بازی های فکری قرار می گیرند.

مرز میان بازی فکری، بازی آموزشی و بازی سرگرم کننده همیشه کاملاً مشخص نیست. یک بازی ممکن است هم سرگرم کننده باشد و هم مهارت های ریاضی را تمرین کند؛ بازی دیگری ممکن است بر حافظه و توجه تمرکز داشته باشد و بازی سوم، خلاقیت و تخیل کودک را تقویت کند.

بنابراین، «فکری بودن» ویژگی مطلقی نیست؛ بلکه باید دید بازی از کودک چه نوع فعالیت ذهنی و تصمیم گیری ای می خواهد.

اهمیت بازی در رشد کودک

بازی یکی از روش های مهمی است که کودک از طریق آن مهارت های شناختی، عاطفی و اجتماعی را در موقعیتی فعال و معنادار تمرین می کند.

مرکز رشد کودک دانشگاه هاروارد، بازی ها و فعالیت های متناسب با سن را از راه های تمرین مهارت های کارکرد اجرایی می داند؛ مهارت هایی مانند حفظ توجه، حافظه کاری، کنترل رفتار و تنظیم هیجان.

آکادمی اطفال آمریکا نیز بازی متناسب با مرحله رشد را فرصتی برای تقویت مهارت های شناختی، زبانی، اجتماعی ـ عاطفی و خودتنظیمی معرفی می کند و بر اهمیت رابطه کودک با والدین و همسالان در فرایند بازی تأکید دارد.

در نتیجه، ارزش بازی فکری فقط به سخت یا پیچیده بودن آن مربوط نیست. بازی مناسب باید کودک را درگیر کند و به او فرصت انتخاب، تجربه، اشتباه و اصلاح بدهد.

بازی فکری و کارکردهای اجرایی

کارکردهای اجرایی مجموعه ای از فرایندهای ذهنی هستند که به انسان کمک می کنند هدفی را دنبال کند، توجه خود را حفظ کند، اطلاعات را در ذهن نگه دارد و در صورت تغییر شرایط، روش خود را تغییر دهد.

کودک هنگام انجام یک بازی رومیزی ممکن است لازم باشد:

• نوبت خود را به خاطر بسپارد؛
• قوانین را رعایت کند؛
• حرکت بعدی خود را پیش بینی کند؛
• نتیجه انتخابش را بپذیرد؛
• پس از شکست، راه دیگری را امتحان کند.

این فعالیت ها می توانند زمینه تمرین برنامه ریزی، کنترل تکانه، توجه و انعطاف پذیری ذهنی را فراهم کنند. با این حال، نباید از این موضوع نتیجه گرفت که هر بازی فکری به طور قطعی هوش کودک را افزایش می دهد. بازی فکری یکی از ابزارهای رشد است، نه راه حلی مستقل برای همه نیازهای آموزشی و تربیتی کودک.

بازی فکری چه مهارت هایی را تمرین می کند؟

هر بازی فکری مجموعه متفاوتی از مهارت ها را درگیر می کند و نباید همه بازی ها را با یک معیار سنجید.

حافظه

بازی های تطبیق کارت ها، به خاطر سپردن جای اشیا و دنبال کردن چند مرحله از یک مسئله، می توانند حافظه کاری و حافظه دیداری کودک را درگیر کنند.

در این فعالیت ها، کودک باید اطلاعاتی را برای مدتی کوتاه در ذهن نگه دارد و هنگام تصمیم گیری از آن استفاده کند.

توجه و تمرکز

بازی هایی که کودک را به پیدا کردن تفاوت ها، الگوها یا جزئیات مشخص دعوت می کنند، فرصت مناسبی برای تمرین توجه هستند.

البته مدت تمرکز به سن، ویژگی های فردی و شرایط روحی کودک بستگی دارد. نباید از کودک خردسال انتظار داشت مانند یک بزرگسال برای مدت طولانی روی یک فعالیت تمرکز کند.

حل مسئله

پازل، معما و بازی های ساختنی کودک را با مسئله ای روبه رو می کنند که پاسخ آن از ابتدا مشخص نیست. کودک باید گزینه های مختلف را امتحان کند، نتیجه را ببیند و در صورت نیاز مسیر دیگری را انتخاب کند.

این تجربه، حل مسئله را از یک مفهوم انتزاعی به فعالیتی ملموس تبدیل می کند.

انعطاف پذیری ذهنی

در برخی بازی ها، قوانین یا شرایط تغییر می کند و کودک باید روش قبلی خود را کنار بگذارد و راه دیگری پیدا کند.

این مهارت در زندگی روزمره نیز اهمیت دارد. کودک به تدریج یاد می گیرد شکست در یک روش به معنای پایان کار نیست و می توان راه حل های دیگری را امتحان کرد.

زبان و استدلال

بازی های کلامی، داستان محور و دسته بندی می توانند کودک را با واژه ها، مفاهیم، توضیح دادن و استدلال آشنا کنند.

در بازی های دونفره یا گروهی، کودک علاوه بر فکر کردن، باید تصمیم خود را توضیح دهد و به حرف دیگران نیز گوش کند. این فرایند به رشد مهارت های ارتباطی و گفت وگو کمک می کند.

انتخاب بازی فکری برای سنین مختلف

بازی مناسب باید با مرحله رشد کودک هماهنگ باشد؛ نه اینکه فقط بر اساس برچسب سنی روی جعبه انتخاب شود.

کودکان خردسال

برای کودکان خردسال، بازی های ساده تطبیق، جورچین، دسته بندی رنگ و شکل، قطعات ساختنی بزرگ و فعالیت های حرکتی ـ فکری مناسب تر هستند.

در این سن، هدف اصلی نباید پیچیده کردن قوانین باشد. کودک باید بتواند با راهنمایی محدود بزرگسال، با بازی ارتباط برقرار کند و از آن لذت ببرد.

سال های پیش دبستانی

در دوره پیش دبستانی می توان بازی هایی را انتخاب کرد که کودک را به شمارش، تشخیص الگو، تقویت حافظه، گسترش زبان و پیروی از قواعد ساده دعوت می کنند.

بازی های داستان محور و فعالیت هایی که بیش از یک پاسخ ممکن دارند نیز می توانند تخیل و خلاقیت کودک را درگیر کنند.

کودکان دبستانی

در سن مدرسه، بازی های راهبردی، معماها، بازی های کلمه ای و برخی بازی های رومیزی پیچیده تر، فرصت بیشتری برای برنامه ریزی، تصمیم گیری و پیش بینی فراهم می کنند.

مرکز رشد کودک هاروارد نیز توصیه می کند بازی در سطحی باشد که کودک را به چالش بکشد، اما بیش از حد دشوار نباشد. چالش متناسب، احتمال مشارکت و استقلال کودک را افزایش می دهد.

پازل؛ بازی ساده اما مؤثر

پازل یکی از شناخته شده ترین بازی های فکری کودکان است؛ اما ارزش آن فقط به تقویت حافظه یا هوش محدود نمی شود.

کودک هنگام حل پازل باید قطعات را مشاهده کند، شکل ها را مقایسه کند، رابطه میان جزء و کل را بفهمد و برای رسیدن به تصویر نهایی تلاش کند.

پازل همچنین تجربه مهمی درباره شکست و تکرار به کودک می دهد. ممکن است قطعه ای در جای اشتباه قرار بگیرد و کودک مجبور شود آن را جابه جا کند. چنین تجربه ای به او نشان می دهد اشتباه بخشی از فرایند حل مسئله است، نه نشانه ناتوانی.

بازی های رومیزی؛ تمرین فکر کردن در کنار دیگران

بازی های رومیزی علاوه بر فعالیت ذهنی، تعامل اجتماعی را نیز وارد فرایند بازی می کنند. کودک در یک بازی رومیزی باید قوانین را رعایت کند، منتظر نوبت خود بماند، نتیجه تصمیمش را بپذیرد و گاهی شکست بخورد.

این تجربه ها می توانند به رشد خودتنظیمی و مهارت های اجتماعی کمک کنند. با این حال، رقابت بیش از اندازه ممکن است نتیجه معکوس داشته باشد.

اگر تمام ارزش بازی به برنده شدن محدود شود، کودک ممکن است به جای یادگیری و تجربه، از شکست بترسد. بهتر است والدین بر روند بازی، تلاش کودک، رعایت قوانین و لذت بردن از فعالیت تأکید کنند؛ نه فقط نتیجه نهایی.

بازی های ساختنی و پرورش خلاقیت

بازی های ساختنی به کودک اجازه می دهند به جای پیدا کردن یک پاسخ آماده، پاسخ خود را بسازد. لگو، بلوک ها، قطعات ساختنی و برخی بازی های مهندسی، کودک را با مسئله هایی روبه رو می کنند که ممکن است بیش از یک راه حل داشته باشند.

کودک در این بازی ها می تواند طرح خود را تغییر دهد، آن را خراب کند و دوباره بسازد. در چنین شرایطی، تخیل و حل مسئله در کنار هم قرار می گیرند و کودک می آموزد یک مسئله ممکن است راه حل های مختلفی داشته باشد.

بازی فکری و آموزش کودک

بهترین استفاده آموزشی از بازی فکری زمانی اتفاق می افتد که بازی جای یادگیری را نگیرد، بلکه یادگیری را به تجربه ای فعال تبدیل کند.

یونیسف در گزارش های خود درباره مراقبت و آموزش دوران کودکی، یادگیری از طریق بازی را یکی از مسیرهای مهم رشد معرفی کرده و بر ارتباط آن با مهارت های شناختی، اجتماعی، عاطفی، جسمی و خلاقانه تأکید دارد.

برای نمونه، آموزش شمارش می تواند از طریق بازی انجام شود؛ اما کودک باید واقعاً درگیر شمارش، مقایسه و تصمیم گیری باشد، نه اینکه فقط نام اعداد را تکرار کند.

بازی فکری زمانی ارزش آموزشی بیشتری دارد که کودک:

• فعالانه در آن مشارکت کند؛
• فرصت انتخاب داشته باشد؛
• بتواند اشتباه کند؛
• نتیجه تصمیم خود را ببیند؛
• امکان اصلاح و تلاش دوباره داشته باشد.

نقش والدین در بازی فکری

والد نباید همیشه حل کننده مسئله کودک باشد. گاهی بهترین کمک، پرسیدن یک سؤال درست است.

اگر کودک در حل پازل مشکل دارد، والد می تواند به جای نشان دادن قطعه درست بپرسد:

«فکر می کنی این قطعه به کدام قسمت می خورد؟»

در بازی های گروهی نیز می توان درباره تصمیم کودک گفت وگو کرد:

«چرا این حرکت را انتخاب کردی؟»
«اگر این کار را انجام بدهی، چه اتفاقی می افتد؟»

این شیوه باعث می شود کودک به فرایند فکر کردن توجه کند، نه فقط پاسخ نهایی. همچنین، والد می تواند بدون دخالت بیش از اندازه، فضای امنی برای آزمون و خطا ایجاد کند.

بازی فکری فردی یا گروهی؟

ترکیب بازی فردی و گروهی معمولاً تجربه کامل تری برای کودک ایجاد می کند.

بازی فردی به کودک فرصت می دهد با سرعت خودش مسئله را حل کند، تمرکز داشته باشد و بدون مقایسه مستقیم با دیگران تلاش کند.

بازی گروهی اما مهارت های دیگری را وارد فرایند بازی می کند؛ از جمله:

• رعایت نوبت؛
• پذیرش قانون؛
• همکاری؛
• مذاکره؛
• تحمل شکست؛
• توجه به دیدگاه دیگران.

انتخاب میان بازی فردی و گروهی به هدف، سن و ویژگی های کودک بستگی دارد. هیچ کدام به تنهایی جایگزین دیگری نیستند.

چگونه یک بازی فکری مناسب انتخاب کنیم؟

سن کودک مهم است، اما تنها معیار انتخاب بازی نیست. پیش از خرید یا انتخاب بازی بهتر است به پرسش های زیر توجه شود:

• آیا قوانین بازی برای کودک قابل فهم است؟
• آیا سطح دشواری با توانایی او تناسب دارد؟
• آیا کودک می تواند بدون کمک دائمی بزرگسال بازی کند؟
• آیا بازی فرصت انتخاب و تصمیم گیری ایجاد می کند؟
• آیا کودک از بازی لذت می برد؟
• آیا امکان بازی دوباره و کشف راه های تازه وجود دارد؟
• آیا بازی برای تعداد بازیکنان و فضای خانواده مناسب است؟
• آیا قطعات بازی از نظر ایمنی برای سن کودک مناسب هستند؟

بازی ای که بیش از حد دشوار باشد، ممکن است کودک را سرخورده کند و بازی ای که بیش از حد ساده باشد، خیلی زود جذابیت خود را از دست بدهد.

بازی فکری در برابر بازی دیجیتال

بازی فکری فیزیکی معمولاً کودک را به تعامل مستقیم با اشیا، قوانین یا افراد دیگر دعوت می کند. این ویژگی می تواند به تجربه حسی، ارتباط اجتماعی و مشارکت فعال کودک کمک کند.

با این حال، این موضوع به معنای بد بودن همه بازی های دیجیتال نیست. بازی های ویدئویی نیز ممکن است مسئله محور، خلاقانه یا حتی آموزشی باشند. مسئله اصلی، کیفیت تجربه و رعایت تعادل است.

بازی فیزیکی، بازی حرکتی، بازی تخیلی، کتاب خواندن و گفت وگو با والدین و همسالان، هرکدام بخشی از تجربه رشد کودک هستند. هیچ بازی فکری نباید جایگزین همه این فعالیت ها شود.

بازی فکری و آینده آموزش

بازی فکری زمانی ارزشمندتر است که کودک را از دریافت کننده پاسخ به حل کننده مسئله تبدیل کند.

آموزش امروز و آینده، علاوه بر حفظ اطلاعات، به مهارت هایی مانند تحلیل، حل مسئله، همکاری، انعطاف ذهنی و خلاقیت نیاز دارد. بازی به دلیل ماهیت فعال و تجربه محور خود می تواند بخشی از این مسیر باشد.

با این حال، نباید انتظار داشت بازی تمام مشکلات آموزشی کودک را حل کند. کودک همچنان به معلم، کتاب، فعالیت بدنی، هنر، تجربه اجتماعی، گفت وگو و رابطه عاطفی امن با بزرگسالان نیاز دارد.

بازی فکری در بهترین حالت، یکی از ابزارهای این مجموعه است؛ ابزاری که می تواند یادگیری را از حالت دستور و پاسخ خارج کند و به تجربه ای تبدیل کند که کودک در آن فکر می کند، انتخاب می کند، اشتباه می کند و دوباره تلاش می کند.

جمع بندی؛ وقتی سرگرمی به تجربه یادگیری تبدیل می شود

ارزش واقعی بازی فکری کودکان نه در پیچیدگی آن، بلکه در کیفیت تجربه ای است که برای کودک ایجاد می کند.

یک پازل ساده می تواند کودک را به مشاهده و آزمون وخطا وادار کند، یک بازی حافظه می تواند توجه و یادآوری را درگیر کند و یک بازی گروهی می تواند رعایت قانون، انتظار برای نوبت و تحمل شکست را به کودک بیاموزد.

بهترین نگاه به بازی فکری، نگاهی متعادل است؛ نه آن را فقط اسباب بازی بدانیم و نه جایگزین آموزش و تربیت کنیم.

بازی زمانی بیشترین ارزش را پیدا می کند که کودک از انجام آن لذت ببرد، متناسب با سن خود به چالش کشیده شود، فرصت اشتباه و اصلاح داشته باشد و در کنار بازی، گفت وگو و ارتباط با دیگران را نیز تجربه کند. در چنین شرایطی، بازی فکری از یک وسیله سرگرمی ساده فراتر می رود و به ابزاری برای شناخت جهان و کشف توانایی های کودک تبدیل می شود.

این خبر توسط سایت خبرآنلاین منتشر شده و خبر ناب صرفا آن را به اشتراک گذاشته است.

منبع : خبرآنلاین