آیا چین می تواند گره جنگ را باز کند؟ - از پیشنهاد 14 ماده ای تهران تا طرح 4 ماده ای پکن

به گزارش سرویس بین الملل خبر ناب به نقل از خبرآنلاین - خبرآنلاین - رسول سلیمی: گفتگوهای دیپلماتیک ایران و چین در ماه های اخیر، به ویژه پس از آغاز جنگ مستقیم ایالات متحده و اسرائیل با ایران، وارد فاز جدیدی شده است. چین به عنوان بزرگ ترین خریدار نفت ایران و بازیگر کلیدی در ابتکار کمربند و جاده، همواره تلاش کرده نقش میانجی گر بی طرف را ایفا کند.

سفر دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا به چین که قرار است از فردا آغاز شود، می تواند زمینه ساز برای بازیگری بیش از پیش چین در بحران جاری خاورمیانه که با حمله اسرائیل و آمریکا به ایران آغاز شد، باشد.

دونالد ترامپ اعلام کرده است که گفت و گو در خصوص ایران در دستور کار مذاکراتش در پکن قرار دارد. پکن از ابتدای جنگ خواستار توقف تنش ها و حل و فصل مسائل از طریق گفت و گو و دیپلماسی شده است.  اما تا به امروز چین نقش آفرینی مستقیمی در جنگ انجام نداده است. مهم ترین اقدام چین در ماه های گذشته ارائه طرح ۴ ماده ای برای صلح و ثبات در خاورمیانه و خلیج فارس بود.

آتش بس موقت که با میانجی گری پاکستان و حمایت سیاسی چین حاصل شد، اکنون با چالش های جدی روبرو است و پیشنهاد ۱۴ ماده ای ایران برای صلح دائم، که اواخر آوریل از طریق پاکستان به آمریکا ارائه شده، نقطه کانونی تحولات دیپلماتیک فعلی است.  پیشنهاد ایران پس از چند بار دست به دست شدن، نهایتا اوایل هفته جاری مجددا به آمریکا ارسال شد و بلافاصله توسط رئیس جمهور آمریکا رد شد.

وضعیت موجود نشان دهنده فعالیت فشرده دیپلماتیک است. این در شرایطی است که وزیر خارجه کشورمان، عباس عراقچی، در دیدار با همتای چینی خود در پکن، از پیشنهاد چهار ماده ای چین برای ثبات خاورمیانه استقبال کرد. پیشنهاد ایران شامل پایان جنگ ظرف ۳۰ روز، تضمین عدم تجاوز نظامی، خروج نیروهای آمریکایی از پیرامون ایران، رفع محاصره دریایی، آزادسازی دارایی های مسدودشده، پرداخت غرامت جنگی، لغو تحریم ها، پایان درگیری ها در لبنان و ایجاد سازوکار جدید برای تنگه هرمز است. ترامپ این پیشنهاد را غیرقابل قبول توصیف کرد.

اما اهمیت این موضوع برای سیاست خارجی و اقتصاد ایران بسیار بالاست. موفقیت یا شکست این پیشنهاد می تواند مسیر پایان جنگ، بازگشایی تنگه هرمز، کاهش فشار تحریم ها و احیای صادرات نفت ایران را تعیین کند. در شرایطی که اقتصاد ایران تحت فشار محاصره دریایی و حملات قرار دارد، هرگونه توافق دیپلماتیک می تواند فضای تنفسی حیاتی ایجاد نماید.

اندیشکده شورای روابط خارجی بر نقش کلیدی چین در فشار بر ایران برای انعطاف تأکید دارد. اندیشکده کارنگی هم آن را فرصتی برای کاهش تنش اما با موانع بزرگ هسته ای و منطقه ای می بیند و اندیشکده های اسرائیلی مانند مؤسسه مطالعات امنیت ملی (INSS) پیشنهاد را «نامتعادل» و به نفع ایران ارزیابی می کنند، در حالی که مراکز چینی و عربی بر لزوم تضمین های متقابل و نقش پکن به عنوان ضامن صلح تمرکز دارند.

اما پرسش کلیدی این است که گفتگوهای دیپلماتیک ایران-چین و پیشنهاد ۱۴ ماده ای ایران برای صلح، تا چه حد می تواند گره جنگ را باز کند و چه پیامدهایی برای روابط تجاری و اقتصاد خارجی ایران خواهد داشت؟

در پاسخ باید گفت پیشنهاد ۱۴ ماده ای ایران برای پایان جنگ با ایالات متحده، که از طریق میانجی گری پاکستان به طرف آمریکایی ارائه شد، یکی از مهم ترین ابتکارات دیپلماتیک تهران  محسوب می شود. این پیشنهاد در پاسخ به طرح ۹ ماده ای آمریکا (که عمدتاً بر تمدید آتش بس برای دو ماه تمرکز داشت) تدوین شده و به جای تمدید موقت آتش بس، بر پایان کامل جنگ در بازه زمانی ۳۰ روزه تأکید دارد.  

این سند، که به صورت یادداشت تفاهم یک صفحه ای با ۱۴ بند اصلی تنظیم شده، رویکرد دو مرحله ای دارد: مرحله اول بر پایان فوری درگیری ها و رفع موانع اقتصادی و نظامی تمرکز دارد و مرحله دوم به مسائل پیچیده تر مانند برنامه هسته ای و امنیت منطقه ای می پردازد. هدف اصلی آن ایجاد چارچوبی جامع برای صلح پایدار است که شامل تضمین های امنیتی، رفع تحریم ها و بازسازی اقتصادی باشد که در ادامه جزئیات ادعایی آن را به نقل از منابع غربی و عربی بررسی می کنیم.

جزئیات طرح چهار ماده ای چین برای صلح و ثبات در خاورمیانه

طرح چهار ماده ای چین برای صلح و ثبات در خاورمیانه، که توسط شی جین پینگ، رئیس جمهور چین، در ۱۴ آوریل ۲۰۲۶ طی دیدار با شیخ خالد بن محمد بن زاید آل نهیان، ولیعهد ابوظبی، در پکن ارائه شد، یکی از مهم ترین ابتکارات دیپلماتیک پکن در جریان بحران جنگ ایران و آمریکا است. این طرح بر اساس گزارش رسمی خبرگزاری شینهوا (Xinhua) و پوشش گسترده رسانه هایی مانند الجزیره  و رویترز،   تدوین شده و به عنوان پاسخی به تنش های فزاینده پس از جنگ مستقیم آمریکا-اسرائیل با ایران مطرح شده است.

این پیشنهاد چهارگانه، رویکرد چین را برای حل بحران های منطقه ای بر پایه اصول «همزیستی مسالمت آمیز»، «حاکمیت ملی»، «حاکمیت قانون بین المللی» و «هماهنگی میان امنیت و توسعه» استوار کرده است که به جزئیات آن می پردازیم:

ماده اول: پایبندی به اصل همزیستی مسالمت آمیز منطقه ای  
شی جین پینگ تأکید کرد که کشورهای خلیج فارس و خاورمیانه همسایگان نزدیک هستند که نمی توانند از یکدیگر دور شوند. بنابراین، باید معماری امنیتی «مشترک، جامع، مشارکتی و پایدار» در منطقه ایجاد شود. این ماده خواستار پرهیز از تقابل و تمرکز بر همکاری جمعی است.  

 این ماده ریشه در ابتکار جهانی امنیت چین (Global Security Initiative) دارد و تلاش می کند الگوی غربی «امنیت مبتنی بر اتحادهای نظامی» را با رویکرد چینی «امنیت مشترک» جایگزین کند. در شرایط فعلی، این ماده مستقیماً به تنش های هرمز و درگیری های لبنان اشاره دارد و خواستار کاهش حضور نظامی خارجی (به ویژه آمریکا) و تقویت گفتگوی درون منطقه ای است. گزارش شینهوا  این ماده را پایه اصلی طرح دانسته که هدف آن جلوگیری از «بازگشت به قانون جنگل» است.

ماده دوم: احترام کامل به حاکمیت ملی، امنیت و تمامیت ارضی کشورهای منطقه  
شی جین پینگ بر لزوم احترام به حاکمیت، امنیت و تمامیت ارضی همه کشورهای خاورمیانه و خلیج فارس تأکید کرد و گفت که باید از جان، تأسیسات و نهادهای همه کشورها حفاظت شود.  این ماده مستقیماً از موضع ایران در برابر حملات خارجی حمایت می کند و حاکمیت ملی را خط قرمز غیرقابل مذاکره می داند. در زمینه جنگ ۲۰۲۶، این ماده محاصره دریایی آمریکا و حملات به خاک ایران را نقض حاکمیت تلقی می کند. الجزیره این ماده را «حمایت صریح چین از اصل حاکمیت ایران» تفسیر کرده که می تواند پایه ای برای تضمین های امنیتی در مذاکرات آینده باشد.

ماده سوم: پایبندی به حاکمیت قانون بین المللی و جلوگیری از بازگشت به قانون جنگل  
رئیس جمهور چین خواستار حفظ اقتدار قانون بین المللی، رد کاربرد گزینشی آن و جلوگیری از بازگشت جهان به «قانون جنگل» شد.  این ماده انتقادی آشکار از رویکرد یک جانبه گرایانه آمریکا و اسرائیل است. چین با تأکید بر «قانون بین المللی» (مانند منشور سازمان ملل)، تلاش دارد مشروعیت اقدامات نظامی یک جانبه را زیر سؤال ببرد. گزارش رویترز (۱۷ آوریل ۲۰۲۶) این ماده را «تلاش چین برای positioning خود به عنوان قدرت مسئول در برابر یک جانبه گرایی غربی» دانسته است.

ماده چهارم: هماهنگی میان امنیت و توسعه  
شی جین پینگ بر لزوم تعادل میان امنیت و توسعه تأکید کرد و گفت امنیت پیش نیاز توسعه و توسعه نیز ضامن امنیت است. این ماده رویکرد توسعه محور چین را برجسته می کند و پیشنهاد می دهد که ثبات منطقه ای باید با پروژه های اقتصادی (مانند کمربند و جاده) همراه باشد. در شرایط پس از جنگ ایران، این ماده می تواند به معنای حمایت چین از بازسازی اقتصادی ایران و منطقه باشد. گزارش چین دیلی و یورونیوز این ماده را «رویکرد جامع چینی» توصیف کرده اند که امنیت را تنها نظامی نمی بیند، بلکه آن را با توسعه اقتصادی پیوند می زند.

در مجموع طرح چهار ماده ای چین، هرچند کلی و فاقد جزئیات اجرایی دقیق است، چارچوب فلسفی مشخصی ارائه می دهد که با اصول سیاست خارجی پکن یعنی «امنیت مشترک» و «توسعه مشترک» همخوانی دارد. این طرح در حالی مطرح شد که مذاکرات مستقیم آمریکا و ایران در اسلام آباد به بن بست رسیده بود و چین تلاش کرد با ارائه یک ابتکار دیپلماتیک، نقش خود را به عنوان قدرت میانجی گر تقویت کند.  با این حال، موفقیت این طرح به تبدیل شدن آن به یک سند مذاکراتی الزام آور و حمایت آمریکا بستگی دارد.

چه آنکه از منظر اقتصادی نیز، پیشنهاد ۱۴ ماده ای ایران و حمایت چین از آن، می تواند نقطه عطفی در کاهش فشارهای تحریمی و احیای صادرات انرژی ایران باشد. نخست، درخواست رفع محاصره دریایی و ایجاد سازوکار جدید برای تنگه هرمز، مستقیماً بر جریان صادرات نفت ایران تأثیرگذار است. با توجه به اینکه بیش از ۹۰ درصد صادرات نفتی ایران به چین انجام می شود، هرگونه توافق برای بازگشایی ایمن تنگه هرمز می تواند درآمد ارزی تهران را به سرعت افزایش دهد. تحلیل مؤسسه بروکینگز نشان می دهد که حتی بازگشایی جزئی تنگه می تواند صادرات روزانه ایران را از کمتر از ۶۰۰ هزار بشکه به بیش از ۱.۵ میلیون بشکه برساند و فشار مالی بر بودجه دولت را کاهش دهد.

دوم، درخواست آزادسازی دارایی های مسدودشده و پرداخت غرامت جنگی، می تواند نقدینگی فوری برای اقتصاد ایران فراهم کند. گزارش شورای روابط خارجی (سی اف آر) تخمین زده که آزادسازی دارایی های مسدودشده ایران می تواند حدود ۱۰ تا ۲۰ میلیارد دلار نقدینگی وارد اقتصاد کند و تورم را تا حدی مهار نماید. چین نیز با خرید نفت به قیمت بالاتر و سرمایه گذاری در پروژه های بازسازی، نقش محوری در احیای اقتصادی ایران ایفا خواهد کرد.

از منظر سیاسی نیز، گفتگوهای ایران-چین و پیشنهاد ۱۴ ماده ای، تعادل قدرت در مذاکرات را تغییر داده است. چین با ارائه طرح چهار ماده ای خود و حمایت از پیشنهاد ایران، خود را به عنوان قدرت میانجی گر اصلی معرفی کرده و تلاش دارد از یک جانبه گرایی آمریکا فاصله بگیرد. این رویکرد، ایران را در موقعیت قوی تری قرار می دهد و فشار بر آمریکا برای پذیرش بخشی از خواسته ها را افزایش می دهد.

این در حالی است که نقش چین در حمایت از پیشنهاد ایران، می تواند توازن قدرت در خاورمیانه را تغییر دهد. پکن با تأکید بر حاکمیت ایران و حق غنی سازی صلح آمیز، تلاش دارد ایران را به عنوان شریک استراتژیک حفظ کند و همزمان روابط خود با آمریکا را مدیریت نماید. این رویکرد، خطر گسترش جنگ را کاهش می دهد اما تضمین کننده موفقیت کامل نیست.

در همین راستا عباس عراقچی، وزیر خارجه کشورمان، پیشنهاد ۱۴ ماده ای را «جامع و عادلانه» خوانده و از حمایت چین قدردانی کرده است. سخنگوی وزارت خارجه چین، گفتگوها را «سازنده» توصیف کرده و بر لزوم احترام به حاکمیت ایران تأکید ورزیده است.