فرصت تهران برای به چالش کشیدن روایت واشنگتن - از سخنرانی رهبر شهید و گفت وگوی تمدن ها تا صلح هرمز؛ پزشکیان در نیویورک چه خواهد گفت؟

به گزارش سرویس بین الملل خبر ناب به نقل از خبرآنلاین - مسعود پزشکیان، رئیس جمهور اسلامی ایران، امروز برای سومین سال متوالی در شرایطی که ایران برای دومین بار در دو سال اخیر مورد تجاوز نظامی از سوی آمریکا و اسرائیل قرار گرفته است، برای سخنرانی در مجمع عمومی سازمان ملل متحد و دیدار با همتایان خارجی به نیویورک سفر می کند.

به روایت ایرنا؛ رئیس جمهور در دو سخنرانی پیشین خود در سازمان ملل متحد در مهرماه ۱۴۰۳ و مهرماه ۱۴۰۴ پیام صلح طلبی ایران را به جهانیان رسانده بود. او سال گذشته تجاوز نظامی به ایران در میانه مذاکرات را خیانتی بزرگ به دیپلماسی توصیف کرد.

مشارکت هیئت ایرانی در نیویورک در شرایطی انجام می شود که نگرانی اصلی جامعه جهانی در شرایط فعلی پیامدهای اقتصادی ناشی از ناامنی در تنگه هرمز بر اثر تجاوز نظامی آمریکا به ایران است. همزمان برخی کشورهای منطقه از جمله میانجی های اصلی مذاکرات ایران آمریکا، یعنی قطر و پاکستان بر استمرار رایزنی ها برای خاتمه جنگ و بازگشت به دیپلماسی تأکید کرده اند.

مقام های جمهوری اسلامی ایران در این سفر از تمام ظرفیت دیپلماتیک تهران برای تبیین مواضع ایران و تأکید بر آمادگی تهران برای حل و فصل مسالمت آمیز مسائل با تکیه بر حقوق ملت ایران و همچنین بررسی ابتکارها و راهکارهای پیشنهادی برای تأمین منافع ملت ایران استفاده خواهند کرد.

دست بالاتر ایران در مجمع عمومی

یکی از ویژگی های مجمع عمومی امسال این است که دیدگاه کشورهای جهان به دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا و عملکرد دولت این کشور در عرصه جهانی بسیار منفی تر از هر زمان دیگری است.

به نوشته رویترز بازگشت دونالد ترامپ به مجمع عمومی سازمان ملل متحد هم زمان با هفتمین ماه از جنگ فرسایشی میان نیروهای آمریکایی-اسرائیلی و ایران، موقعیت دیپلماتیک او را در برابر سران جهان به شدت شکننده و با تردیدهای عمیقی روبه رو کرده است. مت اسپتالنیک در رویترز نوشت رئیس جمهور آمریکا امسال در حالی پشت تریبون قرار می گیرد که وعده پیشین او مبنی بر پایان سریع درگیری و «نابودی کامل» توانایی های هسته ای ایران نقش بر آب شده است.

این لشکرکشی نظامی بدون مشورت با متحدان سنتی واشنگتن آغاز شد و تبعات منفی آن بر اقتصاد جهانی و افزایش قیمت انرژی، خشم شرکای اروپایی و آسیایی آمریکا را به همراه داشته است؛ کشورهایی که اکنون درخواست های ترامپ برای مشارکت و کمک در این جنگ را رد کرده اند.

آرون دیوید میلر، مشاور پیشین سیاست خاورمیانه در دولت های دموکرات و جمهوری خواه، در ارزیابی این بن بست به رویترز می گوید: «ما شاهد پیامدهای وضعیتی هستیم که یک رئیس جمهور جنگی خودخواسته را بدون پیش بینی عواقب ناخواسته آن آغاز می کند.»

ابعاد این تجاوز نظامی، فضای حاکم بر نشست سالانه سازمان ملل را به محلی برای تقابل آشکار میان سیاست خارجی ترامپ و ارکان چندجانبه گرایی بدل کرده است. آنتونی اسلودکوفسکی در گزارش دیگر رویترز خاطرنشان می کند که تهاجم نظامی ادامه دار آمریکا و اسرائیل علیه ایران به محرک اصلی تورم جهانی و بی ثباتی بدل شده و چشم انداز راه حل های دیپلماتیک را در سایه تبادل ضربات نظامی مسدود کرده است.

ایشان تارور در نشریه نیویورکر، رویکرد تقابلی ترامپ را «جنگ طلبی بی دلیل» و عبور آشکار از نظم مبتنی بر قانون توصیف کرده است که چهره واشنگتن را مانند یک «هژمون یاغی» بازنمایی کرده است؛ به گونه ای که ایالات متحده در قطعنامه های بین المللی مجمع عمومی بیش از هر زمان دیگری منزوی شده است.

افول جایگاه آمریکا در دیدگاه کشورهای جهان، موقعیت ایران را در مجمع عمومی سازمان ملل متحد تقویت می کند. این موقعیت اجازه می دهد که فشارها بر آمریکا برای پذیرش راهکاری دیپلماتیک برای پایان جنگ نظامی و اقتصادی علیه ایران در سازمان ملل متحد افزایش پیدا کند.

پیشینه حضور ایران در مجمع عمومی سازمان ملل متحد

روسای جمهوری و دستگاه دیپلماسی ایران در چهار دهه گذشته همواره از سکوی مجمع عمومی سازمان ملل متحد برای رساندن صدای ایران به جهان استفاده کرده اند.

اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران در مورد دلایل این سفر توضیح داد: «وظیفه داریم در مهم ترین رویداد بین المللی حاضر شویم تا به عنوان نمایندگان این ملت، حقانیت مردم ایران را به گوش جهانیان برسانیم. ما از حق مشروع خود برای حضور در این نشست و بیان مواضع مقتدرانه جمهوری اسلامی ایران و ملت بزرگ ایران عقب نشینی نمی کنیم و وظیفه داریم با آمادگی کامل در این رویداد جهانی شرکت کرده و مواضع اصولی کشور را با صراحت تبیین نماییم.»

سکوی مجمع عمومی برای تهران همواره محلی برای دفاع از مشروعیت و حقوق ملت ایران، اثرگذاری بر افکار عمومی و دیپلماسی چندجانبه، و ارائه تصویری از نظم مطلوب تهران در منطقه و جهان بوده است.

بین سال های ۱۳۵۹ تا ۱۳۸۰، روسای جمهوری ایران تنها ۵ سفر به نیویورک برای شرکت در مجمع عمومی سازمان ملل متحد انجام دادند. شهید محمد علی رجائی سال ۱۳۵۹، رهبر شهید انقلاب سال ۱۳۶۶، مرحوم اکبر هاشمی رفسنجانی سال ۱۳۷۰ و سید محمد خاتمی در سال های ۱۳۷۷ و ۱۳۸۰ برای سخنرانی در مجمع عمومی سازمان ملل متحد به آمریکا سفر کردند. بعد از این تاریخ بود که در دوران ریاست جمهوری محمود احمدی نژاد، حضور و سخنرانی در مجمع عمومی سازمان ملل متحد به برنامه ثابت سالانه رئیسان جمهور ایران تبدیل شد.

دو سفر نخست در سال های جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، انجام شد و تریبون سازمان ملل متحد به اهرمی برای تهران تبدیل شد تا مطالبه خود از جامعه جهانی برای تنبیه متجاوز و پایان دادن به حمایت از رژیم حاکم وقت عراق را مطرح کند. در سخنرانی های دوران جنگ، محور اصلی ایران محکومیت تجاوز عراق، انتقاد از عملکرد شورای امنیت و مطالبه مسئول شناختن متجاوز بود. رهبر شهید انقلاب در نشست سال ۱۳۶۶ بر استفاده از تجربه دادگاه نورنبرگ و «تنبیه عراق به عنوان متجاوز» برای تضمین امنیت منطقه تأکید کرد و عملکرد سازمان ملل متحد و حمایت شورای امنیت از تجاوز عراق را مورد انتقاد قرار داد.

این الگو برای تحلیل سخنرانی پزشکیان در هشتاد و یکمین مجمع عمومی سازمان ملل متحد در دوران تجاوز نظامی آمریکا به ایران نیز اهمیت دارد. در شرایط جنگی، تریبون مجمع عمومی برای تهران فقط جایگاه تبیین سیاست خارجی نیست؛ بلکه عرصه ای برای ثبت روایت حقوقی و سیاسی جنگ، تعیین مسئولیت و طرح ادعای نقض حاکمیت ملی است.

ابتکارهای بین الملل ایران در مجمع عمومی سازمان ملل متحد

مقام های ارشد ایرانی تلاش کرده اند از تریبون سازمان ملل متحد برای عرضه ایده های تهران برای بهبود شرایط بین المللی و منطقه ای بهره بگیرند. ایده هایی مانند گفت وگوی تمدن ها، جهان عاری از خشونت و افراطی گری و ابتکار صلح هرمز، در دوره های سید محمد خاتمی و حسن روحانی از جمله مهم ترین ایده های مطرح شده توسط روسای جمهوری ایران بود.

ایده «گفت وگوی تمدن ها» که سال ۱۳۷۷ توسط سید محمد خاتمی در واکنش به نظریه برخورد تمدن های ساموئل هانتینگتون مطرح شد، با استقبال ویژه جامعه جهانی مواجه شد و سال ۲۰۰۱ از سوی مجمع عمومی سازمان ملل متحد به نام سال گفت وگوی تمدن ها نام گذاری شد.
در سال های بعد نیز حسن روحانی با دو ایده «جهان عاری از خشونت و افراطی گری» و «ابتکار صلح هرمز» به نیویورک رفت. با این حال زیر سایه تنش های آن دوران در پی خروج آمریکا از برجام، این ایده ها کمتر مورد توجه قرار گرفت.

با این حال، تجربه ۱۳۷۷ نشان داد که سخنرانی سازمان ملل متحد صرفاً محل بیان مواضع سیاسی نیست و زمانی اثرگذاری بیشتری پیدا می کند که تهران بتواند در کنار انتقاد از قدرت های بزرگ، ایده یا پیشنهادی مثبت و قابل طرح در سطح جهانی نیز ارائه کند. در وضعیت فعلی، چنین ایده ای می تواند تبیین شروط ایران برای صلح پایدار در منطقه، امنیت کشتیرانی یا ایجاد سازوکار منطقه ای کاهش تنش باشد. پیگیری طرحی مشابه «ابتکار صلح هرمز» به عنوان زمینه همکاری فراگیر منطقه ای برای امنیت خلیج فارس یکی دیگر از ابزارهایی است که تهران می تواند برای اطمینان بخشی به همسایگان و جامعه جهانی برای تأمین امنیت پایدار منطقه در این سفر به کار گیرد.

شبکه سازی دیپلماتیک با هدف خاتمه جنگ

ایران در نیویورک تلاش خواهد کرد با کشورهای عضو جنبش عدم تعهد، کشورهای آسیایی، آفریقایی و آمریکای لاتین ارتباط برقرار کند تا تلاش های واشنگتن برای شکل دادن به اجماع بین المللی علیه تهران را خنثی کند. این اقدامات دیپلماتیک دنباله منطقی تلاش های تهران در مجامع چند جانبه مانند سازمان همکاری شانگهای و گروه بریکس است.

مجمع عمومی، برخلاف شورای امنیت، ساختار رأی گیری گسترده تری دارد و بسیاری از کشورهای غیرغربی از نظر سیاسی با انتقاد ایران از تحریم های یک جانبه، مداخله نظامی و استانداردهای دوگانه همدل هستند. رأی حمایت آمیز در مجمع عمومی الزاماً جنگ را متوقف نمی کند، اما می تواند هزینه سیاسی آمریکا را افزایش دهد و ادعای تهران درباره انزوای واشنگتن را تقویت کند.

سخنرانی پزشکیان می تواند ترکیبی از بازدارندگی و آمادگی برای گفت وگو باشد. تهران احتمالاً نمی خواهد اعلام آمادگی برای مذاکره به عنوان عقب نشینی تفسیر شود؛ بنابراین، دیپلماسی و پایان جنگ را به شروطی مانند توقف حملات، پایان محاصره، آزادسازی دارایی ها و تضمین اجرای توافق پیوند خواهد زد که پیش از این نیز به عنوان محور اصلی مطالبات ایران به طرف آمریکایی ابلاغ شده است.

حضور هم زمان رهبران و وزیران خارجه کشورهای مختلف، امکان رایزنی های غیررسمی میان ایران، آمریکا و میانجی ها را فراهم می کند. قطر، عمان و پاکستان می توانند برای انتقال پیام میان تهران و واشنگتن نقش ایفا کنند.

مجمع عمومی می تواند برای ایران از یک تریبون تبیین سیاست ها به یک سکوی دیپلماتیک برای کاهش تنش تبدیل شود. انتظار نمی رود که سفر رئیس جمهور و وزیر امور خارجه به نیویورک زمینه ساز یک توافق جامع برای پایان تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران باشد، اما این سفر می تواند به سرآغازی جدید برای مسیر دیپلماتیک با هدف خاتمه قطعی و دائمی جنگ در منطقه تبدیل شود. هر چند این مساله بیش از هر چیز به اراده طرف آمریکایی برای پذیرش راهکارهای دیپلماتیک و مسالمت آمیز بستگی دارد.