سه تار از کجا آمد؟ تاریخچه، ویژگی ها و جایگاه این ساز در موسیقی ایرانی

به گزارش سرویس فرهنگ و هنر خبر ناب به نقل از خبرآنلاین - این ساز در ابتدا بیشتر برای اجراهای شخصی و محافل خصوصی استفاده می شد، اما به تدریج وارد آموزش ردیف، اجراهای رسمی، برنامه های رادیویی، کنسرت ها و حتی آثار ارکسترال شد. امروزه سه تار نه تنها یکی از سازهای اصلی موسیقی ایرانی، بلکه یکی از ابزارهای مهم برای شناخت فواصل و ظرایف موسیقی دستگاهی به شمار می رود.

سه تار از کجا آمده است؟

سه تار را نمی توان حاصل اختراع یک فرد مشخص دانست. این ساز در طول زمان و در خانواده ای بزرگ از سازهای زهی دسته بلند شکل گرفته است؛ خانواده ای که تنبور، دوتار و برخی سازهای مشابه منطقه خاورمیانه و آسیای مرکزی را نیز دربرمی گیرد.

در سازهای این خانواده، سیم ها در امتداد دسته ای بلند قرار می گیرند و صدای ساز از لرزش سیم ها و تشدید آن در کاسه ایجاد می شود. پیشینه سازهای زهی دسته بلند در ایران و مناطق پیرامون آن بسیار قدیمی است و برخی پژوهش ها، نمونه های نخستین این خانواده را در آثار هنری و متون موسیقی کهن خاورمیانه دنبال می کنند.

سه تار از نظر شکل کاسه و دسته به تار نزدیک است، اما در شیوه نواختن، ساختمان صوتی و نوع بیان موسیقایی، شخصیت مستقل خود را دارد. ارتباط تاریخی آن با تنبور نیز نشان می دهد که سه تار را باید یکی از صورت های تحول یافته سازهای ایرانی دانست، نه سازی که ناگهان و در دوره ای مشخص پدید آمده باشد.

معنای نام سه تار چیست؟

نام سه تار به ساختار اولیه این ساز اشاره دارد. سه تار در شکل نخستین خود سه سیم داشت، اما بعدها سیم چهارم به آن افزوده شد و ساز به فرم امروزی نزدیک تر شد.

با وجود چهار سیم، نام «سه تار» همچنان باقی ماند و به بخشی جدایی ناپذیر از هویت تاریخی این ساز تبدیل شد.

سازنده سه تار چه کسی است؟

سند تاریخی قطعی درباره اینکه چه کسی سه تار را ساخته یا اختراع کرده باشد، وجود ندارد. به همین دلیل، نسبت دادن پیدایش سه تار به یک فرد مشخص از نظر تاریخی با احتیاط همراه است.

برخی منابع، شکل گیری سه تار را به حدود قرن پانزدهم میلادی نسبت می دهند و معتقدند این ساز در ابتدا سه سیم داشته است. در مقابل، پژوهش های سازشناسی، ریشه های دورتر آن را در خانواده لوت های دسته بلند جست وجو می کنند؛ خانواده ای که نمونه های قدیمی تر آن در تاریخ موسیقی ایران و خاورمیانه دیده می شود.

بنابراین، دقیق تر است که از تکامل تدریجی سه تار سخن بگوییم، نه از اختراع آن توسط یک سازنده مشخص.

سه تار؛ ساز خلوت و آواز

سه تار به دلیل حجم صوتی نسبتاً کم و صدای نرم خود، از گذشته برای اجرای شخصی، بداهه نوازی و همراهی آواز مناسب بوده است. نواختن این ساز معمولاً با ناخن انگشت اشاره دست راست انجام می شود و همین شیوه، صدایی ظریف و نزدیک ایجاد می کند.

صدای کم حجم سه تار در دوره هایی که اجرای موسیقی سازی در برخی فضاهای عمومی با محدودیت روبه رو بود، یک مزیت محسوب می شد. این ساز می توانست در محیط های خصوصی و خلوت نواخته شود و به همین دلیل، به مرور با مفاهیمی مانند مراقبه، درون گرایی و بیان شخصی پیوند پیدا کرد.

این ویژگی در شیوه نوازندگی هنرمندانی مانند سعید هرمزی، یوسف فروتن و احمد عبادی نیز دیده می شود؛ نوازندگانی که هرکدام بخشی از هویت امروزی سه تار را شکل دادند.

سه تار چگونه وارد موسیقی رسمی ایران شد؟

جایگاه امروزی سه تار هم زمان با شکل گیری و تدوین موسیقی دستگاهی ایران در دوره قاجار و پس از آن تثبیت شد. در این دوره، ردیف موسیقی ایرانی به تدریج سامان یافت و از طریق آموزش استاد و شاگردی، نت نویسی و اجراهای رسمی به نسل های بعد منتقل شد.

در این میان، میرزا عبدالله نقش مهمی داشت. او نوازنده تار و سه تار بود و ردیفی که به نام او شناخته می شود، یکی از منابع اصلی آموزش موسیقی دستگاهی ایران است.

«ردیف میرزا عبدالله برای تار و سه تار» همچنان در آموزش موسیقی ایرانی اهمیت زیادی دارد و بسیاری از نوازندگان و خوانندگان برای شناخت دقیق گوشه ها و فواصل، از آن استفاده می کنند.

پس از میرزا عبدالله، استادانی مانند سعید هرمزی، یوسف فروتن و احمد عبادی، این سنت را ادامه دادند و با شیوه های متفاوت خود، دامنه بیان سه تار را گسترش دادند.

ساختمان سه تار چگونه است؟

سه تار از دو بخش اصلی تشکیل می شود:

• کاسه؛
• دسته بلند.

کاسه سه تار معمولاً از چوب توت یا شاه توت ساخته می شود و برای دسته آن بیشتر از چوب گردو استفاده می کنند. طول کلی ساز معمولاً حدود ۷۶ تا ۸۰ سانتی متر است و بخش قابل توجهی از این طول به دسته اختصاص دارد.

روی صفحه کاسه، سوراخ هایی ایجاد می شود که در تشدید و انتشار صدا نقش دارند. خرک کوچک ساز نیز لرزش سیم ها را به صفحه منتقل می کند.

پرده های سه تار روی دسته بسته می شوند و تعداد آنها در سازهای مختلف ممکن است متفاوت باشد. در بسیاری از سازهای امروزی، تعداد پرده ها حدود ۲۵ تا ۲۸ عدد است.

یکی از ویژگی های مهم سه تار، امکان جابه جایی پرده هاست. این ویژگی به نوازنده اجازه می دهد فواصل مورد نیاز موسیقی ایرانی را با دقت بیشتری تنظیم کند. از آنجا که جای گذاری پرده ها در همه سازها کاملاً استاندارد و یکسان نیست، گوش موسیقایی، تجربه و سنت آموزشی نوازنده اهمیت زیادی پیدا می کند.

سیم های سه تار چه نام دارند؟

سه تار امروزی چهار سیم دارد که معمولاً با نام های زیر شناخته می شوند:

• سیم سفید؛
• سیم زرد؛
• سیم واخوان؛
• سیم بم.

یکی از سیم ها نقش واخوان دارد و به غنای رنگ صوتی ساز کمک می کند. واخوان ممکن است بدون انگشت گذاری مستقیم، در کنار سیم ملودی به صدا درآید و حجم و طنین بیشتری ایجاد کند.

سیم چهارم سه تار چگونه به ساز اضافه شد؟

درباره زمان و چگونگی اضافه شدن سیم چهارم، روایت های مختلفی وجود دارد. مشهورترین روایت شفاهی، این تغییر را به مشتاق علیشاه کرمانی، عارف و نوازنده دوره زندیه، نسبت می دهد. به همین دلیل، سیم چهارم سه تار در میان نوازندگان با نام سیم مشتاق نیز شناخته می شود.

با این حال، سند تاریخی مستقیمی که این تغییر را به طور قطعی به مشتاق علیشاه نسبت دهد، در دست نیست. بنابراین، این روایت را باید بخشی از سنت شفاهی و تاریخ فرهنگی سه تار دانست، نه یک واقعیت کاملاً اثبات شده.

افزوده شدن سیم چهارم تنها یک تغییر ظاهری نبود. این سیم باعث شد امکان ایجاد واخوان های پرطنین تر، رنگ صوتی گسترده تر و اجرای کامل تر جمله های موسیقی دستگاهی فراهم شود.

نقش سه تار در موسیقی دستگاهی چیست؟

سه تار در موسیقی دستگاهی فقط وسیله ای برای اجرای نت ها نیست. مهم ترین توانایی آن در بیان ظریف جمله های ملودیک، بداهه نوازی و نمایش تغییرات کوچک فواصل است.

در نوازندگی سه تار، هر دو دست نقش اساسی دارند:

• دست راست وظیفه اجرای مضراب های ظریف، ریزها و کنترل شدت صدا را بر عهده دارد؛
• دست چپ با انگشت گذاری دقیق، تغییر فواصل و اجرای ظرایف ملودیک را کنترل می کند.

صدای سه تار به گونه ای است که کوچک ترین تغییر در فشار انگشت، مضراب یا فاصله میان نت ها را آشکار می کند. به همین دلیل، این ساز برای آموزش ردیف و تقویت گوش موسیقایی نیز اهمیت ویژه ای دارد.

بسیاری از خوانندگان موسیقی ایرانی، سه تار را برای شناخت بهتر فواصل، گوشه ها و تزئینات آوازی می آموزند. از این منظر، سه تار را می توان یکی از ابزارهای مهم برای درک عملی موسیقی دستگاهی دانست.

سه تار در کدام دستگاه های موسیقی ایرانی استفاده می شود؟

سه تار از نظر نظری به دستگاه خاصی محدود نیست و می توان همه دستگاه ها و آوازهای موسیقی ایرانی را با آن اجرا کرد. با این حال، برخی دستگاه ها و آوازها در رپرتوار سه تار حضور پررنگ تری دارند.

شور و آوازهای وابسته

دستگاه شور و آوازهایی مانند بیات ترک و دشتی، ارتباط نزدیکی با سنت نوازندگی سه تار دارند. اجراهای استادانی مانند سعید هرمزی و یوسف فروتن، نمونه هایی مهم از حضور سه تار در این فضاها هستند.

ماهور

ماهور نیز یکی از دستگاه های مهم در رپرتوار سه تار است. گستره ملودیک این دستگاه و امکان تغییر رنگ میان گوشه هایی مانند درآمد، دلکش، شکسته و عراق، با ظرفیت های بیانی سه تار هماهنگی زیادی دارد.

احمد عبادی از ماهور و دشتی اجراهای ضبط شده ای دارد و یوسف فروتن نیز قطعات ضربی مختلفی برای سه تار در دستگاه ماهور ساخته است.

همایون و بیات اصفهان

همایون و آواز بیات اصفهان نیز در مجموعه اجراهای سه تار حضور دارند. در آثار ضبط شده احمد عبادی، نمونه هایی از اجرای این فضاهای موسیقایی با سه تار دیده می شود.

در مجموع، سه تار در بیان ظریف بخش بزرگی از رپرتوار موسیقی دستگاهی، به ویژه شور، متعلقات آن و ماهور، ظرفیت ویژه ای دارد.

سه تار بیرون از موسیقی دستگاهی

هویت اصلی سه تار در موسیقی دستگاهی شکل گرفته، اما این ساز در دوره معاصر از محدوده سنتی خود فراتر رفته است.

یکی از این مسیرها، موسیقی عرفانی و معنوی است. صدای آرام و درون گرای سه تار باعث شده این ساز در آثار و اجراهایی با فضای تأملی و عرفانی نیز کاربرد زیادی پیدا کند.

مسیر دیگر، حضور سه تار در موسیقی ارکسترال و تلفیقی است. در دوره معاصر، این ساز در کنار ارکسترها و سازهای دیگر نیز قرار گرفته است. «ونوشه» اثر حمید متبسم برای سه تار و ارکستر، یکی از نمونه های تلاش برای استفاده از رنگ صوتی سه تار در قالبی ارکسترال است.

این تحول اهمیت زیادی دارد؛ زیرا برخی استادان، از جمله احمد عبادی، معتقد بودند سه تار به دلیل حجم صوتی کم، برای اجرا در فضای باز یا نقش اصلی در ارکستر مناسب نیست. با این حال، آهنگسازان و نوازندگان دوره های بعد راه هایی برای حضور این ساز در ترکیب های بزرگ تر پیدا کردند.

مهم ترین نوازندگان سه تار

میرزا عبدالله

میرزا عبدالله سه تار را در مرکز انتقال و آموزش ردیف قرار داد. روایت او از ردیف برای تار و سه تار، یکی از مهم ترین منابع موسیقی دستگاهی ایران است.

سعید هرمزی

سعید هرمزی بر بیان شخصی، ظرافت و فضای خلوت سه تار تأکید داشت. شیوه نوازندگی او از نمونه های مهم سنت سه تارنوازی در موسیقی ایرانی محسوب می شود.

یوسف فروتن

یوسف فروتن علاوه بر حفظ رپرتوار قدیمی، به گسترش توانایی های تکنیکی سه تار پرداخت و قطعات ضربی متعددی برای این ساز ساخت.

احمد عبادی

احمد عبادی یکی از اثرگذارترین چهره های تاریخ معاصر سه تار است. حضور او در رادیو و برنامه هایی مانند «گل های جاویدان» باعث شد صدای سه تار به گوش میلیون ها شنونده برسد.

او با تغییراتی در شیوه نوازندگی، ضخامت سیم ها و تکنیک اجرا، صدای تازه ای از سه تار ارائه کرد. اجراهای او در دستگاه هایی مانند ماهور و آواز دشتی، بخشی مهم از میراث ضبط شده این ساز به شمار می رود.

جلال ذوالفنون

جلال ذوالفنون سه تار را بیش از پیش وارد حافظه عمومی موسیقی ایرانی کرد. آلبوم هایی مانند «گل صدبرگ» و «آتش در نیستان» با صدای شهرام ناظری، باعث شدند این ساز از فضای تخصصی موسیقی دستگاهی فاصله بگیرد و مخاطبان گسترده تری پیدا کند.

محمدرضا لطفی و حسین علیزاده

محمدرضا لطفی و حسین علیزاده نیز در کنار فعالیت های خود در نوازندگی تار و آهنگسازی، از سه تار در بخش هایی از آثارشان استفاده کردند و به حضور این ساز در موسیقی معاصر ایران کمک کردند.

سه تار در رادیو و صحنه های رسمی

ورود سه تار به رادیو یکی از مهم ترین نقاط عطف تاریخ این ساز بود. رادیو توانست صدای ساز را از خلوت و محافل محدود به خانه های مردم در سراسر کشور منتقل کند.

با اجراهای احمد عبادی و سپس فعالیت نوازندگانی مانند جلال ذوالفنون، سه تار به سازی شناخته شده برای عموم تبدیل شد. حضور این ساز در جشن ها، کنسرت ها و رویدادهایی مانند جشن هنر شیراز نیز نشان داد که سه تار دیگر فقط سازی خصوصی و آموزشی نیست، بلکه بخشی جدی از صحنه رسمی موسیقی ایران به شمار می رود.

جمع بندی

سه تار سازی کوچک با تاریخی گسترده و هویتی چندلایه است. این ساز از خانواده لوت های دسته بلند ایرانی شکل گرفت، در ابتدا بیشتر برای خلوت و همراهی آواز به کار رفت و بعدها به یکی از ابزارهای مهم آموزش و اجرای ردیف تبدیل شد.

چهار سیم، کاسه کوچک، دسته بلند، پرده های قابل تنظیم و صدای ظریف، ویژگی هایی هستند که امکان بیان دقیق و شخصی را برای نوازنده فراهم می کنند. سه تار را می توان در دستگاه های مختلف موسیقی ایرانی نواخت، اما در شور، بیات ترک، دشتی، ماهور، همایون و بیات اصفهان جایگاه برجسته ای دارد.

از ردیف میرزا عبدالله تا اجراهای سعید هرمزی، یوسف فروتن و احمد عبادی، از برنامه های رادیویی تا آثار جلال ذوالفنون و تجربه های ارکسترال معاصر، تاریخ سه تار داستان سازی است که از خلوت آغاز کرد، اما سرانجام به یکی از مهم ترین صداهای موسیقی ایرانی تبدیل شد.

این خبر توسط سایت خبرآنلاین منتشر شده و خبر ناب صرفا آن را به اشتراک گذاشته است.

منبع : خبرآنلاین