بناهای تاریخی زیر تیغ کاربری اقتصادی - 13 اثر در صف واگذاری به بخش خصوصی

به گزارش سرویس فرهنگ و هنر خبر ناب به نقل از همشهری - راحله عبدالحسینی: با این حال، بررسی کاربری بناها نشان می دهد رویکرد صندوق توسعه و احیا همچنان اقتصادی است و احیای فرهنگی، روایتگری تاریخی و حفظ هویت بناها در اولویت این صندوق قرار ندارد.

بنای تاریخی یا اقامتگاه و پذیرایی؟

از ۱۳ بنای تاریخی به مزایده گذاشته شده برای احیا، خانه فیضی و خانه بحرینیان در اصفهان، خانه اهوازی در خوزستان و حمام بیگلربیگی و خانه حاج آخوند در کرمانشاه با کاربری فرهنگی (صنایع دستی) و پذیرایی، خانه حشمت الشگر در سمنان، خانه اسدی، زینعلی و خطیبی در قزوین، کاروانسرای رباط سفید در گلستان، کاروانسرای خشکه رود، عمارت میرزا حسن آشتیانی و خانه معتمدالایاله در مرکزی و خانه کازرونی در یزد با کاربری فرهنگی (صنایع دستی)، اقامتی و پذیرایی و خانه اسماعیل مرغون در استان یزد با کاربری پذیرایی و اداری تعریف شده اند.
بدین معنا که ۷ بنا با کاربری اقامتی و پذیرایی تعریف شده اند و ۶ بنای دیگر هم که کاربری اقامتی ندارند، همگی کاربری پذیرایی دارند. برای ۵ بنا علاوه بر پذیرایی، کاربری فرهنگی با محوریت صنایع دستی تعریف شده و یک بنا، خانه اسماعیل مرغون در یزد، حتی کاربری فرهنگی هم ندارد و فقط کاربری پذیرایی و اداری برای آن در نظر گرفته شده است.
این الگوی تکراری تغییر کاربری با بیشتر بودن سهم اقامتگاه و پذیرایی نشان می دهد مانند مزایده های پیشین، بیشتر بناها پس از واگذاری به رستوران، سفره خانه و اقامتگاه تبدیل خواهند شد و در عمل کاربری اقتصادی بر کارکرد فرهنگی بناها غلبه خواهد کرد؛ روندی که در آن کالبد بنا حفظ می شود، اما هویت تاریخی و روایت های مرتبط با آن عملاً حذف می شود.
هرچند مجتبی شکری، معاون اقتصادی و بازرگانی صندوق توسعه و احیا، معتقد است در این مزایده بناهای شاخص در فهرست مزایده قرار گرفتند و هر یک از آنها پس از مرمت و بهره برداری به ظرفیت های گردشگری، فرهنگی و اشتغال در استان ها کمک خواهند کرد، اما آنچه در جدول مزایده دیده می شود، بیشتر کاربری پذیرایی برای بناهای شاخص تاریخی استان هاست تا رویکرد فرهنگی.

لزوم توجه به ارزش های شاخص هر بنا

در میان آثار به مزایده گذاشته شده، از خانه ها و عمارت های بزرگان تا حمام و کاروانسرا به چشم می خورد. یک متخصص و پژوهشگر مرمت و احیای بناهای تاریخی کشور، با اشاره به اینکه ایجاد کاربری در بنای تاریخی به معنی احیای آن نیست، به همشهری می گوید: «ابتدا باید ارزش ها و ویژگی های هر اثر تاریخی برای احیا شناخته شود. ممکن است یک بنا علاوه بر ارزش های معماری و هنری، بازتاب دهنده ویژگی های فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی یا سیاسی یک دوره تاریخی باشد و تصمیم گیری درباره آینده بنا بدون توجه به این ارزش ها، احیای واقعی اثر تلقی نمی شود.»
سیاوش صابری کاخکی با تأکید بر اینکه هر بنای تاریخی ظرفیت متفاوتی برای احیا و کاربری جدید دارد، ادامه می دهد: «اگر کاربری متناسب با ارزش ها و ویژگی های معماری اثر طراحی شود و در فضای امروز بتواند ادامه حیات بدهد، آن وقت است که می توانیم بگوییم احیا شده است.»

غلبه رویکرد اقتصادی بر احیای بناهای تاریخی

بیشتر کاربری های در نظر گرفته شده از سوی صندوق توسعه و احیا برای بناهای تاریخی، اقامتی و پذیرایی است که حضور مداوم انسان و نیازهای جدید ساختمانی، سازه ای و تأسیساتی را می طلبد. از دیدگاه صابری کاخکی، کاربری هایی مانند اقامت در بنای تاریخی به بهانه احیای آن، مداخله سنگین در بناست. او در توضیح بیشتر می گوید: «در این نوع احیا حضور شبانه روزی انسان مطرح است و همین موضوع به مداخلات قابل توجه سازه ای، تأسیساتی و معماری نیاز دارد، در حالی که باید ایمنی بنا در اولویت باشد. مداخلات هم اگر بدون توجه به ارزش های اثر انجام شود، یکی از مهم ترین معیارهای میراثی یعنی اصالت بنا را تحت تأثیر قرار می دهد، زیرا بخش هایی از بدنه بنا دستخوش تغییر می شود. بنابراین صرف اینکه کاربری اقتصادی برای بنای تاریخی تعریف شده، تضمین کننده احیای بنا نیست.»
او در ارزیابی رویکرد حاکم بر جریان احیای بناهای تاریخی در کشور می گوید: «از آنجا که دیدگاه اقتصادی است و منطق سرمایه گذار بخش خصوصی برای بازگشت سرمایه و میزان سود او مطرح است، ممکن است بازسازی بنا برای کاربری اقامتی و پذیرایی به بنای تاریخی آسیب بزند. در حالی که بناهای تاریخی فقط دارایی هایی برای ایجاد درآمد نیستند. حق همه مردم ایران است که بتوانند از آثار بازدید کنند.»

احیای بنا با سرعت لاک پشتی

بنا بر آماری که معاون اقتصادی و بازرگانی صندوق توسعه و احیا ارائه می دهد، صندوق از ابتدای سال ۱۴۰۴ توانسته ۸۴ بنای تاریخی و فرهنگی را در ۲۸ استان کشور در قالب مزایده عمومی به متقاضیان واجد شرایط معرفی کند که از این تعداد، ۳۸ بنا در ۲۵ استان با طی شدن روند مزایده به بخش خصوصی واگذار شده و سرمایه جذب شده از بخش خصوصی از طریق این واگذاری ها در سال ۱۴۰۴ حدود ۵/۷ هزار میلیارد ریال است.
به گفته مجتبی شکری، اصفهان، لرستان و خوزستان به ترتیب در صدر استان هایی هستند که صندوق توسعه و احیا در آنها بناهای تاریخی و فرهنگی به متقاضیان و سرمایه گذاران معرفی کرده است.
از سوی دیگر، آمارها نشان می دهد از بدو تأسیس صندوق احیا و بهره برداری از بناها و اماکن تاریخی و فرهنگی به عنوان تنها مرجع واگذاری بناهای تاریخی به بخش خصوصی در سال ۱۳۸۴ تا ۱۴۰۲، فقط ۱۲۰ بنا به کمک بخش خصوصی احیا و به طور متوسط هر سال فقط ۷ بنا احیا شده است، در حالی که کارشناسان این آمار را اشتباه می دانند و معتقدند حدود یک سوم این آمار محقق شده که بخش زیادی از آنها هم به دلیل مشکلات حقوقی هنوز به بهره برداری نرسیده اند.
بسیاری از سرمایه گذاران بخش خصوصی و توسعه گران فرهنگی از فرآیندهای طولانی، نبود شفافیت و خطر فسخ یا دعواهای قضایی گلایه دارند و همین امر سرمایه گذاری در حوزه میراث فرهنگی را به تجربه ای پرریسک و ناایمن تبدیل کرده است؛ عواملی که سبب شده شاهد تأخیر در مرمت، افزایش فرسایش و تخریب بناها و از دست رفتن فرصت های گردشگری در کشور باشیم.

این خبر توسط سایت همشهری آنلاین منتشر شده و خبر ناب صرفا آن را به اشتراک گذاشته است.

منبع : همشهری آنلاین