سیامک دل زنده از تقلیل مفهوم ایران به نقشه سیاسی انتقاد کرد - نقد بازنمایی ایران در نمایشگاه های جهانی

به گزارش سرویس فرهنگ و هنر خبر ناب به نقل از خبرآنلاین - روابط عمومی موزه هنرهای معاصر تهران، نخستین نشست از سلسله نشست های تخصصی «جست وجوی ایران» سه شنبه ۱۹ آبان برگزار شد. دبیری این نشست را محمدرضا مریدی بر عهده داشت و شروین وکیلی و سیامک دل زنده به ترتیب درباره زیبایی شناسی هنر ایرانی و ساخته شدن تصویر ایران در نظم نمایشگاهی جدید سخن گفتند.

شش رکن زیبایی شناسی هنر ایرانی از نگاه شروین وکیلی

شروین وکیلی سخنانش را با تفکیک «حوزه تمدنی» از «کشور کنونی» آغاز کرد و گفت مقصود او تمدن ایرانی است، نه ایران سیاسی امروز. او فرض اصلی خود را این گونه بیان کرد که هر حوزه تمدنی ذوق و سلیقه زیبایی شناختی ویژه ای پرورده که در مجموعه ای از آثار هنری، از هنرهای تجسمی و موسیقی و شعر و رقص تا نمایش و معماری، نمود یافته است. به گفته او، در پنج و نیم هزاره تاریخ تمدن ایرانی، در حوزه هایی مانند دودمان های حاکم و ادیان گسست دیده می شود و در حوزه هایی مانند سبک زندگی، نظام های اندیشه ای و فناوری ها پیوستگی؛ اما در هنر «پیوستگی غالب است».

وکیلی سپس شش رکن زیبایی شناسی هنر ایرانی را برشمرد: نخست، گریز از خلأ؛ چراکه در هنر ایرانی امر تهی و خالی اهریمنی است و فضای خالی رسمیت ندارد، برخلاف هنر چینی که تعادل تهی و پرشدگی زیبایی می آفریند. دوم، ریاضی گونگی؛ هنر ایرانی بسیار هندسی است، از نسبت های خط نستعلیق تا تجزیه شکل به اجزای قابل اندازه گیری.

سوم، ترجمه پذیری متقابل هنرها؛ هنرهای متفاوت ایرانی منطق و معادلات مشترکی دارند و ریاضیات حاکم بر معماری با موسیقی و وزن شعر هم خوان است. چهارم، پیوند با زبان و خط؛ معماری ایرانی خط محور است و پیوند میان زبان، خط و هنرهای گوناگون در آن عمیق است.

پنجم، سلسله مراتبی بودن؛ هنر ایرانی در سطوح خرد و کلان قابل تعریف است و این سطوح کنار هم می آیند، چنان که از یک کاشی مسجد شیخ لطف الله تا کل ساختمان و از یک نگاره تا کل شاهنامه شاه طهماسبی، همچون فراکتال، منطق و سلیقه مشترک دیده می شود. ششم، لایه لایگی محتوا؛ نمادپردازی هنر ایرانی فشرده و لایه لایه است و نمادها به شبکه ای از روایت ها و لایه های پیاپی معنا ارجاع می دهند، چنان که داستان زال و سیمرغ در سنت های اساطیری و فکری متفاوت تکثیر شده است.

او این شش رکن را «شالوده هنر ایرانی» خواند و گفت هفتمی را فعلاً نادیده می گیرد. به گفته او، در عین پیوستگی، سنت های محلی مانند آناتولی، حجاز، میان رودان، ایلام، سیستان و بلوچستان و قفقاز نیز وجود دارند که همه در چارچوب همان ارکان کار می کنند و با هم دادوستد داشته اند. او این مسیر طولانی هنر ایران را دارای ۵۰۰۰ تا ۵۲۰۰ سال پیشینه دانست و آن را «طولانی ترین تاریخ پیوسته هنر روی کره زمین» توصیف کرد.

وکیلی در بخش دوم سخنانش با تفکیک «هنر دوران مدرن» از حدود ۱۷۷۰ تا ۱۸۰۰ میلادی به بعد، با مقدمه ۲۵۰ ساله عصر نوزایی، از «هنر مدرن متأخر» پس از جنگ جهانی دوم سخن گفت. او معتقد بود برای نخستین بار حدود ۲۰۰ سال پیش، این سنت هنری پیچیده تر از هنر ایرانی وارد ایران شد.

او خود را منتقد مدرنیته خواند، اما تأکید کرد که وامدار دو بخش آن، یعنی هنر مدرن و علم مدرن است. وکیلی سه ایراد اصلی خود به هنر مدرن متأخر را چنین برشمرد: نخست، تفکیک زیبایی از مفهوم هنر و افتادن آن از اعتبار در نتیجه فروپاشی نظام های معنایی، معرفت شناختی و اخلاقی پس از جنگ های جهانی؛ دوم، قرار گرفتن «بازار» به عنوان واسطه میان آفریننده و مخاطب؛ و سوم، تبدیل هنر به ابزاری نهادی در سیاست، برخلاف گذشته که اثر هنری حامی خود را تبلیغ می کرد، نه برعکس. به گفته وکیلی، ورود این هنر به ایران باعث «فروپاشی آن شش رکن» در موسیقی، رقص، نقاشی، مجسمه سازی و معماری ایران شده است.

سیامک دل زنده؛ نقشه ایران و نظم نمایشگاهی جدید

سیامک دل زنده، سخنران دوم، موضوع خود را «ساخته شدن تصویر ایران درون نظم نمایشگاهی و بروکراسی جدید» خواند و گفت پروژه شخصی اش روایتگری تاریخ هنر ایران است.

او با اشاره به اثر «هزاران آینه، یک وطن» از حسنا شاهوردی، شیما شایگان و امیرحسین شایگان، که در آن تصویر کامل نقشه ایران تنها با حضور دیگران در کنار آینه کامل می شود، بحث را با این پرسش آغاز کرد که تصویر نقشه ایران دلالتگر چیست و آیا می تواند جایگزین مفهوم گسترده تر ایران شود.

دل زنده با اشاره به اینکه نقشه کنونی ایران، ایرانی «کوچک شده» از لحاظ جغرافیای سیاسی است، پرسید چرا این نقشه باید جایگزین دال مفهومی مهمی در ذهن ما شود؛ دالی که به گفته او با ادبیات فارسی گستره ای بسیار وسیع تر از «گربه کوچولوی ملوس» دارد.

او یادآور شد که مولانا از بلخ به قونیه رفت و کمال الدین بهزاد سال های آخر عمرش را در تبریز گذراند و با محدود کردن مفهوم ایران به نقشه سیاسی، این ها «جا نمی گیرند».

او سپس با اشاره به گوی جواهرنشان ناصرالدین شاه، که با ۳۴ کیلوگرم طلای ناب و ۵۱ هزار قطعه جواهر در ۱۵ ماه به سرپرستی ابراهیم زرگرباشی و دستور ناصرالدین شاه ساخته شد، گفت این کره در نوروز ۱۲۹۲ قمری سر سفره هفت سین گذاشته شد و جایگاه نمادین مهمی در نظام سیاسی یافت. به گفته او، ایران و انگلستان با الماس نشان داده شده اند و دریاها با زمرد؛ اشاره ای تلویحی به الماس های کوه نور و دریای نور.

دل زنده در ادامه نمونه هایی از بازنمایی سیاسی نقشه ایران را مرور کرد؛ از جمله پوستر تبلیغاتی «مام وطن» با عکس های میرزا حبیب چهره نگار از سفر رضاشاه به جنوب، نقاشی عباس رسام ارژنگی و کار حسن اسماعیل زاده.

او همچنین به نقشه ایران هخامنشی و نقشه های دایره ای شکل جهان در سنت ایرانی، مانند نقشه های ادریسی و بیرونی در «التفهیم»، اشاره کرد که ایران را در مرکز جهان قرار می دادند؛ اندیشه ای که به ایده کهن تر «هفت کشور زمین» بازمی گردد و در شعر نظامی («همه عالم تن است و ایران دل») بازتاب یافته است.

نظم نمایشگاهی و شکل گیری تصویر جدید از کشورها

بخش پایانی سخنان دل زنده به مفهوم «نظم نمایشگاهی» اختصاص یافت که آن را از تیموتی میچل وام گرفته و در بافتار تاریخ هنر ایران به کار گرفته است.

او سال ۱۸۵۱ را نقطه عطف خواند: سومین سال پادشاهی ناصرالدین شاه، سال مرگ امیرکبیر، بازگشایی دارالفنون و هم زمان افتتاح نخستین نمایشگاه بزرگ جهانی در هاید پارک لندن در کریستال پالاس.

به گفته او، غرفه بندی کشورها در نمایشگاه های جهانی طبقه بندی تازه ای از فرهنگ ها پدید آورد و به «تقلیل هویت ها» انجامید؛ نمونه اش ماکت مسجد مصری در پاریس که به جاذبه ای توریستی با رقص عربی و کافه تبدیل شد.

هم نشینی شیء اصل و بدل، مانند ماکت مسجد شاه اصفهان در کنار فرش اصل اردبیل و نقاشی کمال الدین بهزاد، واقعیتی برساخته پدید می آورد که نماد جایگزین هویت واقعی یک فرهنگ می شود.

دل زنده افزود که از دل همین نظم نمایشگاهی، کشورها برای حضور در نمایشگاه ها سرود ملی و پرچم یافتند، از جمله ایران که در سال ۱۸۷۳ و هم زمان با سفر ناصرالدین شاه به وین برایش سرود ملی ساخته شد.

به گفته او، در این چارچوب نظم نمایشگاهی است که کشوری تازه تأسیس مثل قطر با پرچم و سرود و هویت تاریخی تازه هم وزن چین با پنج هزار سال تاریخ امپراتوری می شود و پذیرش نقشه کوچک شده ایران همان منطقی است که این هم وزنی را تحمیل می کند.

او در جمع بندی گفت که در کاخ گلستان امروز، ماکت ناصرالدین شاه بر ماکت تخت طاووس در کنار اصل جواهرات در زیرزمین بانک مرکزی، و ماکت لوح حمورابی در موزه ایران باستان، نمونه هایی از همین هم نشینی اصل و بدل اند که به بدل ها مشروعیت می بخشد؛ پدیده ای که به گفته او «جزو ویژگی های جهان امروز» است.

نشست با تأکید دبیر بر ظرافت سخنران نخست در پرهیز از کلی گویی و طرح ایده ای منسجم درباره ارکان هنر ایرانی، و با اعلام ادامه گفت وگو در قالب پرسش و پاسخ جمعی به کار خود پایان داد.

این خبر توسط سایت خبرآنلاین منتشر شده و خبر ناب صرفا آن را به اشتراک گذاشته است.

منبع : خبرآنلاین