خزر هر سال پایین تر می رود - پنج کشور چه برنامه ای برای نجات آن دارند؟

به گزارش سرویس اجتماعی خبر ناب به نقل از همشهری - زهرا رفیعی: در اجلاس COP۷ که این روزها در تهران درحال برگزاری است، اجرای پروتکل های موجود، تدوین برنامه های منطقه ای برای حفاظت از فوک خزری و پایش خزر، مقابله با پیامدهای نوسان تراز آب و به روزرسانی برنامه راهبردی کنوانسیون تهران در دستور کار قرار گرفته است؛ اقداماتی که قرار است مسیر همکاری کشورهای ساحلی را تا اجلاس بعدی مشخص کند.

کارنامه موفق ۲۰ساله در خزر

آرمان خورسند، رئیس مرکز امور بین الملل و کنوانسیون های سازمان حفاظت محیط زیست، گفت: برنامه های مطرح شده در هفتمین نشست کنفرانس اعضای کنوانسیون تهران (COP۷) به ویژه در زمینه کاهش تراز آب و کنترل آلودگی های ساحلی تدوین شده تا حفاظت از دریای خزر پشتوانه بودجه ای مستمر و پروژه های عملیاتی قابل ردیابی داشته باشد.

او با اشاره به سابقه کنوانسیون تهران توضیح داد: این کنوانسیون در سال ۲۰۰۳ امضا و در سال ۲۰۰۶ لازم الاجرا شد و یک توافق مشترک میان پنج کشور ساحلی دریای خزر است. این کنوانسیون اکنون در آستانه بیستمین سالگرد لازم الاجرا شدن قرار دارد و چهار پروتکل اجرایی دارد که سه پروتکل آن از سوی اعضا پذیرفته شده است. یک پروتکل دیگر نیز درباره پایش و تبادل اطلاعات میان اعضا در حال مذاکره است. کنوانسیون تهران در کنار همکاری میان پنج کشور ساحلی، زمینه همکاری با نهادهای بین المللی محیط زیستی و صندوق هایی مانند صندوق اقلیم سبز (GCF) و تسهیلات جهانی محیط زیست (GEF) را نیز فراهم کرده است.

او در مجموع، کارنامه ۲۰ ساله کنوانسیون تهران را در مقایسه با سایر زمینه های همکاری میان کشورهای حاشیه خزر و دیگر توافق های منطقه ای و بین المللی، مثبت ارزیابی کرد و گفت: با حل برخی موضوعات میان اعضا، روند همکاری ها می تواند با سرعت بیشتری ادامه پیدا کند.

افت خزر از ۲ سانتی متر به ۲۳ سانتی متر در سال رسید

یکی از مهمترین مسائل دریای خزر کاهش تراز آب است که می تواند چشم انداز زیست در حاشیه آن را برای همه ساکنان تغییر دهد. احمد لاهیجان زاده، معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست درباره آخرین وضعیت دریای خزر گفت: از سال ۱۹۹۵ کاهش تراز دریای خزر آغاز شد، اما در سال های نخست این کاهش محسوس نبود و حساسیت زیادی میان کشورهای ساحلی ایجاد نکرد. تا سال ۲۰۲۰میانگین کاهش تراز حدود ۷.۵ سانتی متر در سال بود و در سال های نخست ۲ تا ۳ سانتی متر، اما از سال ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ میزان کاهش به حدود ۲۰ سانتی متر در سال رسید و در سال ۲۰۲۶ کاهش ۲۳ سانتی متری ثبت شده است. مدل ها نشان می دهند این روند می تواند ادامه داشته باشد و دست کم تا سال ۲۰۵۰ کاهش سالانه حدود ۲۵ سانتی متری و در پی آن پسروی آب دریا ادامه خواهد داشت. به دلیل عمق کمتر بخش شمالی دریای خزر، پسروی در محدوده کشورهای روسیه و قزاقستان و تا حدودی آذربایجان شدیدتر است و گزارش هایی از پسروی ۱۰ تا ۲۰ کیلومتری در برخی مناطق وجود دارد و هم اکنون بنادر این کشورها را به شدت تحت تأثیر قرار داده است. در ایران بیشترین پسروی در استان گلستان مشاهده می شود، اما این پدیده در مازندران و گیلان نیز وجود دارد.

لاهیجان زاده از تهیه یک طرح منطقه ای برای سازگاری با کاهش تراز دریای خزر خبر داد و گفت: کلیات این طرح قرار است در COP۷ به امضا برسد، اما جزئیات آن نیازمند توافق بیشتر میان کشورهای ساحلی است. حدود دو هفته دیگر در ترکمنستان نشستی با حضور ریاست جمهوری و ریاست سازمان حفاظت محیط زیست برگزار خواهد شد و موضوع کاهش تراز دریای خزر در یک نشست جانبی در سطح سران کشورها بررسی خواهد شد.

تغییر اقلیم و تبخیر یا کاهش ورودی آب؛ مهم ترین عامل کاهش تراز خزر چیست؟

معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست درباره عوامل کاهش تراز دریای خزر گفت: بر اساس مطالعات کشورهای مختلف، بیشترین اثرگذاری مربوط به تغییر اقلیم و افزایش تبخیر است و پس از آن کاهش آورد رودخانه ها قرار دارد. حدود ۸۰ درصد ورودی آب خزر از رودخانه ولگا تأمین می شود و ۲۰ درصد دیگر مربوط به رودخانه های چهار کشور ساحلی دیگر است. سهم ایران از ورودی رودخانه ای نیز حدود ۵ درصد است. کاهش آورد رودخانه های بالادست خزر ناشی از دو عامل اصلی است؛ یکی کاهش بارندگی در حوزه آبریز رودخانه ها، از جمله رودخانه ولگا، و دیگری احداث سد روی رودخانه ها.

او البته درباره نقش سدسازی در ولگا توضیح داد که پس از فروپاشی شوروی، سدسازی جدید قابل توجهی در این حوزه انجام نشده و عمده سدهای بزرگ موجود به اواخر دهه ۱۹۹۰ بازمی گردند. در نتیجه میزان اثرگذاری کاهش آورد رودخانه ها در مقایسه با افزایش تبخیر کمتر است.

او حجم تبخیر را حدود ۳۰۰ تا ۳۶۰ میلیارد مترمکعب عنوان کرد و گفت: کاهش ورودی رودخانه ها حدود ۱۰ درصد این میزان است؛ بنابراین افزایش دما و شدت گرفتن تبخیر، اثر چشمگیرتری بر کاهش تراز خزر دارد. سدها و مدیریت ورودی آب، از جمله عوامل انسانی هستند که امکان مذاکره درباره آنها میان کشورهای ساحلی وجود دارد.

مذاکرات بر سر سدسازی و کاهش ورودی آب

لاهیجان زاده درباره مذاکرات ایران با کشورهای حاشیه خزر برای حفظ ورودی آب گفت: توافق میان چند کشور درباره چنین موضوعاتی نیازمند مذاکرات طولانی و دقیق است. با توجه به تجربه ما در مذاکرات بین المللی درباره تغییر اقلیم باید بگویم که حتی در توافق های جهانی نیز رسیدن به یک متن مشترک حاصل سال ها مذاکره است و اینطور نیست که ما بگوییم شما سدهایتان را از مدار خارج کنید و آنها هم قبول کنند. کشورها بر اساس منافع ملی خود تصمیم می گیرند. در این مذاکرات حتی بر سر کلمات و جملات یک متن مشترک میان کشورها بحث می شود.

چرا هنوز علت دقیق تلفات فوک خزری معلوم نیست؟

احمد لاهیجان زاده، معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست درباره حفاظت از فوک خزری در اجلاس جاری گفت: ایران پیش از این طرح جامع ملی برای حفاظت از فوک خزری تهیه کرده است و پیشنهاد شده این طرح به یک برنامه منطقه ای میان کشورهای ساحلی دریای خزر ارتقا پیدا کند. کلیات این طرح در نشست های پیشین مورد تأیید کشورها قرار گرفته و در صورت تأیید نهایی کشورهای منطقه، به یک برنامه مشترک منطقه ای تبدیل خواهد شد.

لاهیجان زاده درباره علت تلفات فوک های خزری و اینکه چرا نتایج آزمایش های کشورهای دیگر در اختیار ایران قرار نمی گیرد، گفت: در مواردی نتایج مطالعات علمی کشورهای دیگر، از جمله قزاقستان به صورت خلاصه به ایران ارسال شده است. قزاقستان به دلیل شرایط اقلیمی بخش شمالی دریای خزر، که از نظر دمایی با زیستگاه مورد نیاز فوک خزری تطابق بیشتری دارد، مطالعات گسترده ای روی این گونه انجام داده است. فوک ها معمولا در بخش های سردتر دریای خزر زیست و در ارتباط با تغذیه و سایر نیازهای زیستی خود مهاجرت می کنند. معمولا زمانی که تلفات در سواحل ایران مشاهده می شود، یک تا دو هفته از مرگ حیوان گذشته است و لاشه ای که در سواحل مازندران به دست می رسد، دیگر قابلیت لازم برای انجام برخی آزمایش ها و مطالعات دقیق را ندارد.

لاهیجان زاده گفت: قزاقستان یک بخش پژوهشی ویژه برای بررسی دلایل تلفات فوک خزری اختصاص داده و در گزارش خود عوامل مختلفی را به عنوان احتمال های مؤثر در مرگ ومیر این گونه مطرح کرده است از جمله: احتمال خروج برخی گازها یا مواد از بستر دریای خزر در اثر زلزله و تأثیر آن بر فوک ها، فعالیت های نفتی و آلودگی های ناشی از این فعالیت ها، تغییر اقلیم و کاهش زیستگاه هایی که در بخش عمده ای از سال یخ زده است و مناسب فوک هاست، از بین رفتن زیستگاه های تأمین کننده مواد غذایی فوک ها، کاهش شدید طعمه و عوامل میکروبی و ویروسی. با این وجود اما هنوز علت قطعی و نهایی تلفات مشخص نشده است.

جای خالی تبادل داده میان کشورهای منطقه

احمد لاهیجان زاده، معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست، در پاسخ به سوال همشهری در مورد ورود پساب و پسماند ناشی از منابع خشکی به خزر گفت: بخشی از آلاینده ها از خشکی وارد دریا می شوند که فاضلاب های شهری و انسانی، پساب های صنعتی، روان آب های کشاورزی حاوی کود و سموم و پسماندها از جمله آنها هستند. رودخانه ها نیز یکی از مسیرهای اصلی انتقال آلاینده ها به دریای خزر محسوب می شوند. یکی از موضوعات مورد بحث در یک ماه اخیر پایش و اندازه گیری آلودگی ها و میزان ورودی آلاینده ها از کشورهای حاشیه خزر است. تلاش می شود بستری مشترک برای اشتراک گذاری داده های کشورهای عضو ایجاد شود، اما هنوز در این زمینه توافق نهایی حاصل نشده است.

به گفته لاهیجان زاده، برخی از کشورها اعلام کرده اند که برای اشتراک گذاری داده های داخلی خود در سطح منطقه ای، نیازمند مجوز مراجع قانونی بالادستی هستند. از میان پروتکل های کنوانسیون تهران، پروتکل پایش و تبادل اطلاعات به دلیل حساسیت موضوع داده ها، چندین سال است که در حال مذاکره است و هنوز درباره چگونگی انجام پایش و قرار گرفتن داده ها در یک بستر مشترک توافق نهایی حاصل نشده است. تبادل داده تقریبا در همه همکاری های زیست محیطی میان کشورها موضوعی چالش برانگیز است، اما در مقایسه با برخی بسترهای مشابه همکاری محیط زیستی، وضعیت کنوانسیون تهران در این زمینه بهتر است.

اطلس ایرانی گونه های در معرض خطر خزر

معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست درباره گونه های در معرض تهدید و برنامه های حفاظتی برای آنها گفت: نخستین اقدام ایران برای حفاظت از تنوع زیستی دریای خزر، تهیه اطلس تنوع زیستی دریای خزر بود که در سال ۱۴۰۴ به پایان رسید و از آن رونمایی شد. اکنون اطلاعات دقیقی از تنوع زیستی خزر در محدوده آبی ایران در اختیار داریم و گونه های در معرض خطر نیز در این اطلس مشخص شده اند. فوک خزری، ماهیان خاویاری و ماهیان آزاد از جمله گونه های شاخص مورد توجه هستند و حمایت از گونه های در معرض خطر و در خطر انقراض نیز بارها در نشست های منطقه ای مطرح شده است.

او درباره وضعیت فوک خزری نیز گفت: در گذشته شکار این گونه در کشورهایی مانند روسیه و قزاقستان به راحتی انجام می شد، اما با اقدامات انجام شده، این شکار در این کشورها ممنوع شده و در قزاقستان حتی با افرادی که اقدام به شکار فوک کنند، برخورد قضایی می شود.

به گفته لاهیجان زاده، ایران اطلاعات جامعی از وضعیت تنوع زیستی خزر در محدوده آبی خود به دست آورده است و لازم است کشورهای همسایه نیز مطالعات مشابهی انجام دهند تا داده ها در اختیار یکدیگر قرار گیرد و اقدامات منطقه ای برای حفاظت از گونه ها انجام شود. طرح حفاظت از فوک خزری در همین اجلاس به عنوان یکی از دستاوردهای COP۷ پذیرفته شده و در زمینه ماهیان خاویاری نیز کشورها طی سال های گذشته اقدامات قابل توجهی، به ویژه در روسیه، برای احیای این گونه ها انجام داده اند.

پسروی خزر و تهدید تالاب های ساحلی و کانون های گردوغبار

لاهیجان زاده در پاسخ به پرسشی درباره پیامدهای پسروی دریای خزر بر جنگل های هیرکانی گفت: سازمان برنامه و بودجه از سال گذشته تهیه طرح جامع شناسایی اثرات این پدیده و راهکارهای مقابله و سازگاری با آن را آغاز کرده است. این سند حدود ۱۰ روز پیش به تصویب شورای عالی آمایش کشور رسید و قرار است در مرحله بعد به تصویب دولت برسد.

او افزود: در این مطالعات پیامدهای مختلف کاهش تراز خزر بررسی شده است، اما ارتباط مستقیم کاهش رطوبت منطقه با جنگل های هیرکانی موضوعی پیچیده است و نمی توان به سادگی درباره آن اظهارنظر کرد. آنچه ملموس تر است، آسیب شدید پسروی خزر به تالاب های ساحلی است؛ از جمله تالاب میانکاله و خلیج گرگان. اگر روند پسروی ادامه پیدا کند و اقدام عملیاتی انجام نشود، این مناطق با آسیب جدی مواجه خواهند شد.

او لایروبی خلیج گرگان و میانکاله را راهکاری موقت دانست که فقط زمان بیشتری برای اجرای اقدامات اساسی تر فراهم می کند و گفت: انتقال آب از دریای خزر از طریق ایستگاه پمپاژ و انتقال آن به گرگان نیز اکنون در دستور کار قرار دارد. اگر خلیج گرگان، به ویژه بخش غربی آن، از دست برود، این منطقه می تواند به کانون گردوغبار تبدیل شود و بر جنگل های هیرکانی اثر بگذارد. البته در ترکمنستان و قزاقستان نیز کانون های فعال گردوغبار وجود دارد و در صورت تشدید پسروی خزر، امکان شکل گیری کانون های جدید گردوغبار وجود دارد. هم اکنون بخشی از آلودگی هوای شمال شرق ایران ناشی از کانون های گردوغبار این دو کشور است و تشدید آن می تواند بر جنگل های هیرکانی اثرگذار باشد؛ همان طور که گردوغبار منتقل شده از عراق، اردن و عربستان بر جنگل های زاگرس اثر گذاشته است.

سازگاری به جای مقابله

آرمان خورسند، رئیس مرکز امور بین الملل و کنوانسیون های سازمان حفاظت محیط زیست، نیز با اشاره به تجربه همکاری با برنامه اسکان بشر سازمان ملل متحد (UN-Habitat) گفت: ایران و سایر کشورهای منطقه نیاز دارند رویکرد خود را در مواجهه با تغییر اقلیم و پیامدهای آن بازنگری کنند. در بسیاری از موارد، رویکرد کشورها مقابله با آخرین حلقه زنجیره پیامدهای تغییر اقلیم است؛ برای مثال وقتی گرگان خشک می شود، اقدام به لایروبی می کنیم. این اقدامات ضروری است، اما کافی نیست. آنچه بیش از هر چیز نیاز به تغییر دارد، زندگی شهری، برنامه ریزی شهری و نحوه زیست مردم در حاشیه مناطق در معرض مسئله است؛ این موارد باید متناسب با تغییرات اقلیمی و پیامدهای آن بازطراحی شوند.

اخذ عوراض پسماند از مسافران شمال به لایحه بودجه می آید

احمد لاهیجان زاده، معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست، درباره وضعیت زباله در سواحل شمالی کشور گفت: موضوع مدیریت پسماند در استان های ساحلی سال هاست در قوانین و برنامه های پنج ساله مطرح است، اما بر اساس قانون مدیریت پسماند، مدیریت پسماندهای شهری و جمع آوری آنها بر عهده شهرداری هاست و سازمان حفاظت محیط زیست و مرکز بهداشت وزارت بهداشت نقش نظارتی دارند.

او با اشاره به معضل شیرابه پسماند در استان های شمالی افزود: بخش قابل توجهی از زباله ها علاوه بر حاشیه ساحل، در محدوده های جنگلی نیز تخلیه می شوند و مدیریت مناسبی روی آنها صورت نمی گیرد. شیرابه این پسماندها نیز می تواند وارد آب های زیرزمینی شود یا از طریق رودخانه های مجاور به دریا و تالاب ها برسد؛ از جمله تالاب انزلی که بخشی از آلودگی های آن به صورت غیرمستقیم و از طریق رودخانه ها وارد می شود. اگرچه در چند شهر شمالی زباله سوزها احداث یا در حال احداث است و برخی از آنها نیز اخیرا به بهره برداری رسیده اند، این اقدامات هنوز نتوانسته مشکل مدیریت پسماند استان های شمالی را به وضعیت مطلوب برساند.

به گفته او، در قالب همکاری های بین المللی نیز اعتبار محدودی از سوی روسیه برای مدیریت پلاستیک در سواحل شمالی اختصاص یافته که در قالب یک پروژه پایلوت در چند شهر اجرا می شود. سازمان حفاظت محیط زیست حتی در کارگروه ملی پسماند پیشنهاد کرده بود از خودروهایی که وارد استان های شمالی می شوند، در محل عوارضی سهمی بابت مدیریت پسماند دریافت شود؛ زیرا بخش قابل توجهی از تولید پسماند این مناطق مربوط به مسافران و گردشگران است. این پیشنهاد در مجلس رأی نیاورد، اما قرار است دوباره در لایحه بودجه ۱۴۰۶ پیگیری شود تا منبع درآمدی پایدار برای مدیریت پسماند شهرهای شمالی ایجاد شود.

لاهیجان زاده با اشاره به افزایش توجه جهانی به آلودگی پلاستیکی و میکروپلاستیک ها در حدود یک دهه اخیر گفت: رفتار برخی مصرف کنندگان در پی افزایش قیمت پلاستیک در ایران تغییر کرده است. اکنون برخی مردم از کیسه های پارچه ای استفاده می کنند و برخی صنایع نیز اعلام کرده اند که بسته بندی های مصرف شده را دوباره از مشتریان تحویل می گیرند. چنین اقداماتی پیش از این نیز در برخی کشورهای توسعه یافته اجرا شده و اکنون باید به تدریج به یک فرهنگ نهادینه شده میان مردم و صنایع تبدیل شود.

مصوبات COP۷؛ برنامه ای برای دو سال آینده

در هفتمین نشست کنوانسیون تهران، پیش نویس بیانیه پایانی با پیشنهاد ۴۵ بند از سوی کشورهای عضو بررسی شد که پس از حذف ۸ بند تکراری، ۲۸ بند تا پایان نشست شب گذشته نهایی شده بود. این بیانیه قرار است پس از تصویب نهایی کشورها در پایان اجلاس، به عنوان سند راهنمای فعالیت های دو سال آینده کنوانسیون مورد استفاده قرار گیرد. بر اساس موارد نهایی شده، بر اجرای پروتکل مسکو، پروتکل آکتائو و پروتکل ارزیابی اثرات زیست محیطی فرامرزی تاکید شده است. همچنین از کشورهای عضو که هنوز پروتکل عشق آباد را تصویب نکرده اند، خواسته شده روند تصویب آن را دنبال کنند.

یکی از پیشنهادهای ایران، تهیه «برنامه اقدام منطقه ای حفاظت از فوک خزری» است که پس از انجام اقدامات ملی، در سطح منطقه ای پیشنهاد شده و قرار است در صورت تصویب نهایی در سند اجلاس قرار گیرد. همچنین تهیه و اجرای برنامه منطقه ای پایش دریای خزر، تدوین برنامه اقدام منطقه ای درباره نوسانات تراز آب خزر، برنامه بودجه دو سال آینده و به روزرسانی برنامه راهبردی کنوانسیون تهران از دیگر محورهای مطرح شده در مذاکرات است.

احمدرضا لاهیجان زاده گفت: یکی از موضوعات مهم و چالش برانگیز اجلاس، «آینده دبیرخانه کنوانسیون تهران» است. دبیرخانه در حال حاضر به صورت موقت در ژنو و زیر نظر برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد (UNEP) فعالیت می کند و پیشنهاد بازگشت آن به منطقه مطرح شده است. محل استقرار احتمالی دبیرخانه و اصل انتقال آن به منطقه، همچنان نیازمند توافق کشورهای ساحلی خزر است. نحوه و میزان پرداخت حق عضویت کشورهای عضو نیز از دیگر موضوعات مورد بحث در این نشست اعلام شد.

آرمان خرسند، درباره خروجی اجلاس، بر اهمیت اجرای عملی تعهدات پروتکل های کنوانسیون تهران تاکید کرد. به گفته او، هر پروتکل مجموعه ای از تعهدات و اقدامات مشخص برای کشورهای عضو دارد و ممکن است بخشی از این تعهدات اجرا شده و بخشی همچنان باقی مانده باشد. بنابراین تاکید در هر دوره اجلاس بر این است که بندهای باقی مانده نیز وارد مرحله اجرا شوند.

خرسند همچنین برگزاری COP۷ در تهران را پس از حدود سه سال تاخیر، بخشی از ظرفیت دیپلماسی محیط زیستی ایران دانست و گفت: با وجود فشارها و شرایط بین المللی، کشورهای عضو در تهران حاضر شدند و اجلاس به نتیجه رسید. همکاری های بین المللی ذاتا پیچیده است و هر کشور تلاش می کند حقوق و منافع ملی خود را حفظ کند. اجرای تعهدات مندرج در پروتکل ها نیز نیازمند هماهنگی میان دستگاه های مختلف، دریافت مجوزهای داخلی و پیگیری مستمر است. بر این اساس، خروجی COP۷ صرفا به تصویب چند سند محدود نمی شود؛ بخش مهمی از کار این اجلاس به برنامه ای بازمی گردد که قرار است در فاصله دو اجلاس، یعنی طی دو سال آینده، برای اجرای تعهدات و تکمیل برنامه های منطقه ای حفاظت از دریای خزر دنبال شود.

۵ پروتکل کنوانسیون تهران

• آکتائو
  مقابله با آلودگی نفتی: تصویب هر ۵ کشور؛ لازم الاجرا از ۲۰۱۶
• مسکو
  مقابله با آلودگی ناشی از منابع خشکی: تصویب هر ۵ کشور؛ لازم الاجرا از ۲۰۲۳
• عشق آباد
  حفاظت از تنوع زیستی: هنوز به تصویب همه کشورهای عضو نرسیده و لازم الاجرا نشده است
• مسکو
  ارزیابی اثرات زیست محیطی فرامرزی: تصویب هر ۵ کشور؛ لازم الاجرا از ۱۸ نوامبر ۲۰۲۵
• تهران
  پایش، ارزیابی و تبادل اطلاعات: هنوز در حال مذاکره میان کشورهای عضو است و نهایی نشده است

این خبر توسط سایت همشهری آنلاین منتشر شده و خبر ناب صرفا آن را به اشتراک گذاشته است.

منبع : همشهری آنلاین