(کتانی های کوکام)؛ حماسه های مهران و عماد در نخلستان

به گزارش سرویس فرهنگ و هنر خبر ناب به نقل از همشهری - جنگ اخیر برای نسلی که جنگ را بیشتر از کتاب ها، فیلم ها و خاطرات پدران و مادرانش می شناخت، بعضی کلمات را دوباره از کتاب بیرون آورد و وسط زندگی گذاشت. «دفاع»، «خانه»، «همدلی» و «مقاومت» دیگر فقط واژه هایی مربوط به یک دوره تاریخی نبودند. تجربه تهدید خارجی دوباره نشان داد که آدم هایی با اختلاف های بسیار، وقتی چیزی بزرگ تر در معرض تهدید قرار می گیرد، می توانند کنار یکدیگر بایستند. فاطمه جدیدی در کتابش، «کتانی های کوکام» روی همین تغییر تأکید می کند؛ اینکه یک خطر مشترک می تواند آدم ها را به هم نزدیک کند. اختلاف ها لزوماً از بین نمی روند، اما در برابر مسئله ای بزرگ تر، جای دیگری پیدا می کنند. او از شخصیت هایی می گوید که در ابتدا چندان میلی به ماندن ندارند، اما مواجهه با دشمن خارجی نسبت آنها را با سرزمینشان تغییر می دهد. آدمی که شاید تا دیروز می توانست از اختلاف های درون شهر و محله اش گلایه کند، حالا وقتی پای یک نیروی مهاجم به میان آمده، همان خاک برایش مسئله می شود. این اتفاق فقط متعلق به شهریور ۱۳۵۹ نیست. «کتانی های کوکام» از قضا قصه اش را از دل همین اختلاف ها آغاز می کند. تابستان سال ۱۳۵۹ است. مهران، عماد و عباس هنوز بیشتر درگیر زندگی نوجوانانه خودشان هستند؛ امتحان، خرماچینی، دوچرخه، کتانی، رفاقت و دعوا. جنگ هنوز برایشان به معنایی که بعدها پیدا می کند، آغاز نشده است. یکی از دعواهای مهم ابتدای داستان اما حول یک کلمه شکل می گیرد: «غریبه.» مهران فارس است و در روستایی زندگی می کند که بیشتر اهالی اش عرب اند. عباس هنگام دعوا همین تفاوت را به رخ او می کشد و «غریبه» صدایش می کند. اطراف آنها نیز حرف عرب و فارس و عشیره شنیده می شود. اختلاف واقعی است و نویسنده هم تلاش نمی کند از همان ابتدا تصویری بی مسئله و آرمانی از روابط آدم ها بسازد. بعد دشمن از مرز می گذرد و «غریبه» معنای دیگری پیدا می کند. همین تغییر کوچک، یکی از خطوط اصلی رمان است. نوجوانی که تا چند ساعت قبل ممکن بود به خاطر فارس بودن در یک محیط عرب نشین «غریبه» تلقی شود، حالا کنار همان آدم ها در معرض یک خطر قرار گرفته است. مرزی بزرگ تر ظاهر شده و مرزهای کوچک قبلی را جابه جا کرده است. اینجاست که «کتانی های کوکام» از یک داستان صرفاً جنگی فاصله می گیرد. مسئله فقط این نیست که چه کسی حمله کرد و چه کسی مقابل او ایستاد؛ مسئله این است که آدم ها در لحظه تهدید، دوباره تصمیم می گیرند به چه کسی و به کجا تعلق دارند.

نگاه متفاوت به مفهوم «مقاوم»

نویسنده از همین منظر به مفهوم «مقاوم» نگاه می کند. مقاوم الزاماً کسی نیست که از ابتدا اسلحه به دست گرفته و برای جنگ آماده شده باشد. ممکن است یک آدم معمولی باشد که زندگی خودش را داشته، حتی قصد رفتن داشته، اما وقتی پای دفاع از خانه، خانواده یا دیگری به میان آمده، تصمیم گرفته بماند. این تعریف، اتفاقاً به شخصیت های رمان نزدیک تر است. مهران و عماد قهرمانانی نیستند که داستان از ابتدا برایشان هاله ای از شجاعت ساخته باشد. نوجوان اند؛ می ترسند، دعوا می کنند، اشتباه می کنند و گاهی پیش از فکر کردن دست به عمل می زنند. مهران در ابتدای قصه همان پسری است که همراه عماد، عباس را زیر پتو می اندازد و کتکش می زند. کمی بعد اما شرایط او را وادار می کند مسئولیتی بسیار بزرگ تر از دعواهای نوجوانانه اش بپذیرد. وقتی خانواده ها باید منطقه را ترک کنند، مهران نمی تواند به سادگی برود. پدرش هنوز پیدا نشده و او به مادرش قول می دهد پیدایش کند و برگردد. این همان لحظه ای است که مقاومت از یک مفهوم بزرگ به یک تصمیم شخصی تبدیل می شود: من می توانم بروم، اما کسی مانده که نمی توانم رهایش کنم. نوجوان های «کتانی های کوکام» به همین دلیل اهمیت دارند. آنها نسخه کوچک شده بزرگسالان نیستند. جنگ را از قد و قامت خودشان می بینند. یکی از بهترین نمونه ها همان کتانی است که عنوان کتاب را هم به یاد می آورد. مهران کفش عباس را به پا کرده و وسط فرار و خطر متوجه می شود لبه آن پاره شده است. هنوز ذهنش درگیر قولی است که داده؛ باید کتانی را سالم پس بدهد. در روایت های کلان تاریخی، چنین چیزی اصلاً دیده نمی شود. تاریخ از تجاوز، اشغال، مقاومت و عقب نشینی می نویسد. اما نوجوانی که وسط همان تاریخ زندگی می کند ممکن است همزمان نگران پدرش، صدای گلوله و یک جفت کفش قرضی باشد. همین جزئیات است که جنگ را از کتاب تاریخ بیرون می آورد.

نقش نوجوانان در روزهای جنگ

فاطمه جدیدی به نقش نوجوانان در روزهای جنگ هم اشاره می کند؛ نسلی که برخلاف تصور رایج، صرفاً تماشاگر اتفاقات نبود. بخشی از آنچه در روزهای نخست مقاومت شکل گرفت بر دوش همین آدم های کم سن وسال و مردم عادی بود. نه همه آموزش دیده بودند و نه همه از قبل تصمیم گرفته بودند قهرمان شوند. موقعیت، آنها را وادار به انتخاب کرد. این بخش از حرف های جدیدی، امروز شاید شنیدنی تر از زمانی باشد که کتاب نوشته شد. تجربه جنگ اخیر دوباره نشان داد مواجهه نوجوان با بحران الزاماً به معنای کنارکشیدن او از میدان اجتماعی نیست. نوجوان ممکن است اسلحه ای در دست نداشته باشد، اما می تواند بخشی از مقاومت یک جامعه باشد؛ با همراهی، کمک، مراقبت از دیگری، روایت کردن، مسئولیت پذیری و حتی نترسیدن از ادامه زندگی. از این زاویه، «مقاومت» فقط یک کنش نظامی نیست. نوعی نپذیرفتنِ فروپاشی زندگی است. شاید همین نکته بتواند توضیح دهد چرا در «کتانی های کوکام» این همه بر جزئیات زندگی روزمره تأکید شده است. شرجی هوا، نخلستان، نهر، شط، گاومیش، قهوه خانه، خورشت بامیه، دشداشه، مدرسه و زیلوهای نم کشیده فقط برای ساختن یک دکور جنوبی وارد داستان نشده اند. اگر قرار است بفهمیم آدم ها از چه چیزی دفاع می کنند، ابتدا باید ببینیم چه زندگی ای دارند که نمی خواهند از دست بدهند؟ سرزمین فقط مرز روی نقشه نیست. مجموعه همین چیزهای کوچک است؛ خانه، زبان، بو، غذا، رفیق، پدر و مادر، کوچه و خاطره. شاید به همین دلیل است که شخصیت هایی که در ابتدا میل چندانی به ماندن ندارند، با نزدیک شدن دشمن تغییر می کنند. چیزی که تا دیروز عادی بوده، در آستانه از دست رفتن ارزش دیگری پیدا می کند.

روایت جنگ از میان آدم هایی که قرار نبوده قهرمان باشند

«کتانی های کوکام» در همه بخش ها به یک اندازه فشرده نیست. تعدد آدم ها، نسبت های خانوادگی و محلی و حجم گفت وگوهای بومی گاهی ریتم روایت را کند می کند و در بعضی صحنه های پرخطر می شد با حذف توضیحات بیشتر، اجازه داد اضطراب موقعیت خودش کار کند. گویش محلی نیز در عین اینکه یکی از عوامل هویت بخش اثر است، برای خواننده ناآشنا ممکن است در بعضی صفحات مکث ایجاد کند. اما انتخاب مهم کتاب پابرجاست: روایت جنگ از میان آدم هایی که قرار نبوده قهرمان باشند. شاید مقاومت در زندگی واقعی هم بیشتر از همین جنس باشد. آدم ها صبح از خواب بیدار نمی شوند و تصمیم نمی گیرند از امروز «مقاوم» باشند. زندگی می کنند، اختلاف دارند، از یکدیگر دلخور می شوند، حتی ممکن است تصمیم بگیرند بروند. بعد لحظه ای فرا می رسد که باید انتخاب کنند چه چیزی را نمی توانند رها کنند. برای نوجوان های «کتانی های کوکام»، آن لحظه، با ورود دشمن از مرز فرا می رسد. و شاید یکی از نسبت های خواندنی این رمان با تجربه امروز ما نیز همین باشد. خطر خارجی الزاماً همه اختلاف های یک جامعه را حل نمی کند، اما گاهی چیزی را که زیر آن اختلاف ها پنهان شده دوباره آشکار می کند: آدم هایی که تصور می کردند از هم دورند، می بینند چیزهایی دارند که مشترکاً نمی خواهند از دست بدهند. در ابتدای «کتانی های کوکام»، یک نوجوان ایرانی می تواند برای نوجوان ایرانی دیگری «غریبه» باشد. کمی بعد، همان دو باید کنار یکدیگر از خانه ای دفاع کنند که حالا بیش از همیشه می فهمند متعلق به هر دوی آنهاست. شاید وطن دقیقاً در چنین لحظه ای از یک کلمه به تجربه تبدیل می شود؛ وقتی احتمال از دست دادنش، آدم را متوجه می کند چقدر به آن تعلق دارد.

چاپ چهارم (تابستان 1405) کتاب «کتانی های کوکام» به قلم فاطمه جدیدی در 148 صفحه با شمارگان 500 نسخه از سوی نشر بین الملل چاپ و منتشر شده است.

این خبر توسط سایت همشهری آنلاین منتشر شده و خبر ناب صرفا آن را به اشتراک گذاشته است.

منبع : همشهری آنلاین