زلزله 7.6 ریشتری بدون تلفات؛ چرا زلزله مهیب پاناما قربانی نگرفت؟

به گزارش سرویس اجتماعی خبر ناب به نقل از خبرآنلاین - این زمین لرزه ساعت ۱۲:۵۶ ظهر به وقت محلی رخ داد. رومرکز آن در نزدیکی شهر دورافتاده «ال پیتالوسا آریبا» (El Pitalosa Arriba)، در استان «هررا» در جنوب مرکزی پاناما، قرار داشت. بزرگای زمین لرزه در لحظات اولیه پس از وقوع، ۸ اعلام شد، اما اندکی بعد به ۷.۶ اصلاح شد. ژرفای کانونی آن نیز حدود ۱۰ کیلومتر برآورد شد.

کم ژرفا بودن کانون، یکی از عوامل اصلی شدت لرزش و تمرکز خسارات بود؛ زیرا انرژی لرزه ای هنگام انتشار به سمت سطح زمین، کاهش کمتری را تجربه می کند. مؤسسه علوم زمین دانشگاه پاناما، منشأ این زمین لرزه را سامانه گسلی «آزوئرو ـ سونا» (Azuero-Soná) در شبه جزیره آزوئرو شناسایی کرد؛ منطقه ای که تنش در آن طی دوره ای طولانی انباشته شده و سپس به طور ناگهانی آزاد شده است. این پهنه در محدوده تأثیر متقابل ورقه های کارائیب، کوکوس، نازکا و آمریکای جنوبی قرار دارد و سازوکار لرزه ای آن عمدتاً با گسلش امتدادلغز مشخص می شود. سازوکار زمین لرزه ۹ اکتبر ۲۰۲۶ نیز امتدادلغز بود.

اگرچه پاناما منطقه ای با وقوع مکرر زمین لرزه های بزرگ نیست، سوابق تاریخی قابل توجهی از چنین رخدادهایی در این کشور وجود دارد. زمین لرزه سال ۱۸۸۲ با سونامی همراه بود و منطقه جزایر «سن بلاس» را تحت تأثیر قرار داد. زمین لرزه سال ۱۹۶۲ نیز با بزرگای ۷.۲ در نزدیکی «پهنه گسلی پاناما» (Panama Fracture Zone) رخ داد. شبه جزیره آزوئرو، محل رومرکز زمین لرزه سال ۲۰۲۶، در مقایسه با برخی مناطق دیگر، از نظر تاریخی فعالیت لرزه ای نسبتاً کمتری را تجربه کرده است.

در زمین لرزه ۹ اکتبر، گزارش های اولیه از نبود تلفات جانی حکایت داشتند. حدود ۲۷ نفر، عمدتاً بر اثر حوادث ناشی از ریزش ساختمان ها در استان «وراگواس» (Veraguas)، مجروح شدند. حدود ۳۰۰ نفر نیز تخلیه شدند. ساختمان ها و زیرساخت های مختلفی آسیب دیدند. در شهر «پنونومه» (Penonomé)، چندین ساختمان فروریخت و یک کلیسا و یک هتل خسارات شدیدی دیدند. سازمان مدیریت کانال پاناما تأیید کرد که فعالیت این آبراه طبق روال عادی ادامه دارد و از نظر سازه ای آسیبی به آن وارد نشده است. فرودگاه بین المللی «توکومن» (Tocumen) نیز به دلایل ایمنی، به طور موقت تعطیل و تخلیه شد و مسیر پروازها برای مدت کوتاهی تغییر کرد.

پس از زمین لرزه اصلی، بیش از ۸۰ پس لرزه ثبت شد که یکی از آن ها بزرگایی بیش از ۶.۶ داشت. این پس لرزه ها بر نگرانی عمومی افزودند و خطر آسیب های بیشتر به سازه های آسیب دیده را افزایش دادند.

سیستم ملی حفاظت مدنی پاناما (SINAPROC)، به عنوان نهاد قانونی هماهنگ کننده مدیریت بحران در این کشور، مسئولیت هماهنگی اقدامات اضطراری در سطح ملی و بازرسی های پیشگیرانه را بر عهده گرفت. رئیس جمهور پاناما، «مولینو» (Mulino)، این رویداد را یک «فاجعه بزرگ» توصیف کرد و وزیر بهداشت نیز از قطع ارتباط و انزوای برخی شهرهای آسیب دیده، از جمله «تونوسی»، خبر داد. وزارت آموزش وپرورش هم دستور تعطیلی کلاس های درس در سراسر کشور را صادر کرد.

نکته قابل توجه آن است که پاناما تنها چند روز پیش از وقوع زمین لرزه، نخستین مانور بین سازمانی خود را با موضوع «سلامت روان و حمایت روانی ـ اجتماعی» (MHPSS) برگزار کرده بود. در این مانور حدود ۳۵ سازمان مشارکت داشتند و هدف آن، ادغام کمک های اولیه روان شناختی در مرحله فوری واکنش به سوانح بود. این آمادگی می توانست چارچوبی برای نیروهای امدادی فراهم کند تا در مدیریت استرس حاد و وحشت عمومی پس از زمین لرزه از آن بهره بگیرند.

دولت ایالات متحده نیز به درخواست دولت پاناما، «تیم واکنش و کمک رسانی در سوانح» (DART) را فعال کرد و دو تیم فنی «جست وجو و نجات شهری» (USAR)، متشکل از مجموعاً ۲۰ نفر، به منطقه اعزام کرد. این تیم ها قرار بود ظرف ۲۴ ساعت پس از زمین لرزه در محل حاضر شوند و در ارزیابی های سازه ای و عملیات جست وجو و نجات مشارکت کنند. ایالات متحده همچنین وعده کمک مالی پنج میلیون دلاری داد و به نیروهای هوایی و دریایی پاناما اجازه داد برای عملیات امدادرسانی از دو فروند بالگرد تحت پشتیبانی آمریکا استفاده کنند.

چرا زمین لرزه ای با بزرگای ۷.۶ تلفات جانی نداشت؟

نبود تلفات جانی گزارش شده در زمین لرزه اکتبر ۲۰۲۶ پاناما، با وجود بزرگای بالای آن، را باید حاصل مجموعه ای از عوامل دانست؛ از جمله دورافتاده بودن رومرکز، تراکم جمعیتی نسبتاً پایین در محدوده اصلی لرزش، تمرکز خسارات در مناطق و سازه های مشخص و واکنش سریع نیروهای امدادی.

میزان ویرانگری یک زمین لرزه با بزرگای ۷.۶ فقط به بزرگی آن بستگی ندارد؛ محل وقوع، ژرفای کانون، فاصله مناطق مسکونی از رومرکز، ویژگی های خاک و کیفیت ساختمان ها نیز در میزان خسارات و تلفات نقش دارند. زمین لرزه های کم ژرفا معمولاً در نزدیکی سطح زمین لرزش شدیدی ایجاد می کنند؛ با این حال، شدت خسارات به شرایط محلی و میزان آسیب پذیری سازه ها نیز وابسته است.

زمین لرزه پاناما در میانه روز رخ داد و بسیاری از ساکنان بیدار بودند. شاهدان عینی، لرزش را شدید و طولانی توصیف کردند. این لرزش در پایتخت حدود ۴۰ ثانیه ادامه داشت و به سقوط اشیا و قطع برق انجامید. با این حال، خرابی های شدید سازه ای عمدتاً در برخی شهرها و ساختمان های قدیمی تر متمرکز بود و به فروپاشی گسترده ساختمان های مسکونی در سراسر منطقه منجر نشد.

آسیب پذیری بخشی از بافت ساختمانی مناطق تحت تأثیر، به ویژه در استان های مرکزی «هررا» (Herrera)، «کوکله» (Coclé) و «لوس سانتوس» (Los Santos)، یکی از عوامل خسارت بار این زمین لرزه بود. بسیاری از ساختمان های این مناطق برای مقاومت در برابر زمین لرزه های شدید طراحی نشده بودند و منطقه نیز پیش تر با رخدادی در این مقیاس روبه رو نشده بود. در نتیجه، کلیساها، ساختمان های دولتی و منازل مسکونی آسیب دیدند. برای مثال، برج کلیسای جامع شهر پنونومه و بخش هایی از ساختمان فرمانداری فروریختند. این زمین لرزه همچنین به تعدادی از تصفیه خانه های آب آشامیدنی آسیب رساند و موجب قطع برق در شش استان شد.

عامل مهم دیگر، موقعیت جغرافیایی رومرکز بود. کانون زمین لرزه در منطقه ای کم تراکم و در فاصله حدود ۲۰۰ کیلومتری شهر پاناماسیتی قرار داشت. برآوردها نشان می داد حدود ۴۳ هزار نفر در مناطقی زندگی می کردند که در معرض لرزش شدید قرار گرفته بودند. این رقم به مراتب کمتر از جمعیت در معرض خطر در برخی زمین لرزه های اخیر منطقه بود؛ از جمله زمین لرزه های دوگانه ونزوئلا در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۶، که حدود ۱.۴ میلیون نفر را در معرض خطر قرار داد، و زمین لرزه کلمبیا در ۱۰ اوت ۲۰۲۶، که این رقم در آن بیش از ۱.۶ میلیون نفر برآورد شد.

در کنار این عوامل، مقررات ساختمانی پاناما، به ویژه در مورد ساختمان های بلندمرتبه پایتخت، در حفظ پایداری سازه ای برخی ساختمان ها نقش داشت. آسمان خراش های شهر پاناما با وجود لرزش شدید و تخلیه ساکنان، در مجموع از فروپاشی گسترده در امان ماندند. رعایت استانداردهای سازه ای در چنین ساختمان هایی می تواند از وقوع خرابی های فاجعه بار در مناطق شهری پرتراکم جلوگیری کند.

واکنش سریع سامانه ملی حفاظت مدنی نیز اهمیت داشت. دولت با اعلام وضعیت اضطراری، تعطیلی مدارس را در دستور کار قرار داد و گروه های امدادی عملیات تخلیه و ارزیابی خسارات را آغاز کردند. تخلیه سریع ساختمان ها، از جمله بیمارستان ها و مدارس، احتمالاً خطر آسیب های ناشی از ریزش آوار و ازدحام جمعیت را کاهش داد.

زمین لرزه ساعت ۱۲:۵۶ ظهر جمعه به وقت محلی رخ داد. اگرچه در این ساعت بسیاری از مردم در ساختمان ها حضور داشتند، شدیدترین خرابی های سازه ای در شهرها و سازه های مشخص، به ویژه ساختمان های قدیمی تر و فاقد تقویت کافی، متمرکز بود. بنابراین، نبود تلفات جانی گزارش شده را نمی توان تنها به یک عامل نسبت داد؛ موقعیت رومرکز، پراکندگی جمعیت، کیفیت سازه ها و اقدامات اضطراری، در کنار یکدیگر، در کاهش پیامدهای انسانی این رخداد نقش داشتند.

*استاد دانشگاه

این خبر توسط سایت خبرآنلاین منتشر شده و خبر ناب صرفا آن را به اشتراک گذاشته است.

منبع : خبرآنلاین