چرا (پروژه آزادی) متوقف شد؟ - نگرانی نسبت به از سرگیری جنگ باعث شد واشنگتن عقب نشینی کند

به گزارش سرویس بین الملل خبر ناب به نقل از خبرآنلاین - خبرآنلاین - رسول سلیمی: تنگه هرمز به عنوان حیاتی ترین آبراه انرژی جهان، بارها صحنه تنش های نظامی بوده است. از جنگ نفتکش ها در دهه ۱۹۸۰ تا بحران های هسته ای اخیر، کنترل این تنگه که حدود ۲۰ درصد نفت خام جهان از آن عبور می کند، همواره نقطه کانونی تقابل ایران و قدرت های غربی بوده است. پس از آغاز جنگ مستقیم آمریکا و اسرائیل علیه ایران و آتش بس موقت، تنش ها با محاصره دریایی آمریکا و محدودیت های ایران ادامه یافت. حمله مشکوک به تأسیسات نفتی فجیره در امارات، این تنش را به آستانه جنگ تمام عیار رساند.

اگرچه وضعیت موجود بسیار حساس تر از گذشته است. ایالات متحده عملیات «پروژه آزادی» را برای بازگشایی مسیر ایمن کشتیرانی تجاری در تنگه هرمز آغاز کرده بود که با دستور ترامپ، مجددا این عملیات متوقف شد. این عملیات شامل استقرار ناوشکن های مجهز به دفاع موشکی، بیش از ۱۰۰ هواپیما و ۱۵ هزار پرسنل نظامی بود و گزارش ها از تبادل آتش محدود، غرق شدن قایق های کوچک ایرانی و رهگیری موشک ها و پهپادها حکایت داشت. ایران هم این حملات را تکذیب کرده و امارات را متهم به فراهم کردن پایگاه برای آمریکا و اسرائیل کرده است.

اهمیت این موضوع برای سیاست خارجی و اقتصاد ایران حیاتی است. هرگونه تشدید می تواند صادرات نفت باقی مانده ایران را کاملاً قطع کند، قیمت جهانی انرژی را به سطوح بی سابقه برساند و اقتصاد ایران را تحت فشار شدید قرار دهد. همزمان، خطر درگیری گسترده تر، کشورهای منطقه و تجارت جهانی را تهدید می کند. اما پرسش کلیدی آن است که چگونه حمله ادعایی به فجیره، محاصره هرمز و عملیات پروژه آزادی آمریکا، تنش را به آستانه جنگ تمام عیار رسانده و چرا این رویکرد نظامی به جای مذاکره، خطر شعله ور شدن مجدد درگیری را افزایش داده است؟

در همین راستا پیت هگست، وزیر جنگ و دن کین، رئیس ستاد مشترک نیروهای مسلح، در کنفرانس خبری خود تأکید کردند که «آتش بس با ایران همچنان برقرار است» و عملیات پروژه آزادی «کاملاً مجزا و غیرمرتبط» با سایر عملیات نظامی است. هگست گفت: «این یک پروژه دفاعی، محدود در دامنه و موقت است.» کین نیز افزود که انتظار «چرخش اولیه» (churn) وجود داشت و نیروهای آمریکایی به طور تهاجمی از جمله با غرق کردن شش قایق تندرو ایرانی دفاع کرده اند.

با این حال، همین عملیات کوتاه مدت که ترامپ بعداً آن را به دلیل «پیشرفت در مذاکرات» معلق کرد، نشان داد چگونه یک اقدام ظاهراً «دفاعی» می تواند به سرعت به چرخه تشدید منجر شود. ایران این عملیات را تحریک آمیز خواند و هشدار داد که هرگونه حضور نظامی آمریکا در منطقه را تهدیدی مستقیم می داند.

بندر فجیره امارات

 مکانیسم های تشدید: از عملیات تا جنگ تمام عیار

عملیات پروژه آزادی چندین عامل ساختاری دارد که خطر تشدید را بالا می برد:

اول، نزدیکی جغرافیایی و عدم شفافیت قواعد درگیری که رهگیری ها عمدتاً در دریای عمان و نزدیک تنگه انجام می شود، جایی که نیروهای ایران با قایق های تندرو، پهپادها و موشک های ساحلی حضور دارند. حتی یک اشتباه محاسباتی مثلاً شناسایی اشتباه یک کشتی تجاری به عنوان هدف یا پاسخ بیش از حد آمریکا به یک پرواز شناسایی ایرانی، می تواند به تبادل آتش گسترده منجر شود. این عملیات ریسک قابل توجهی برای نیروهای آمریکایی و کشتی های تجاری ایجاد کرده، زیرا ایران می تواند از تاکتیک های نامتقارن استفاده می کند که هزینه دفاع آمریکا را به شدت بالا می برد.

نکته دوم آنکه، واکنش ایران به حضور مستقیم آمریکا است. ایران پروژه آزادی را ادامه محاصره و اشغال گری دریایی می داند. پس از آغاز عملیات، گزارش هایی از تبادل آتش مانند شلیک موشک و پهپاد ایرانی و پاسخ آمریکا با غرق قایق ها، منتشر شد. سخنگوی قرارگاه خاتم الانبیاء در بیانیه ای قاطع هرگونه حمله به امارات را تکذیب کرد اما هشدار داد: «اگر از خاک امارات اقدامی علیه ایران انجام شود، پاسخ کوبنده و پشیمان کننده خواهیم داد.» او امارات را متهم کرد که به «لانه آمریکایی ها و صهیونیست ها» تبدیل شده است. این بیانیه نشان می دهد ایران خط قرمزهای روشنی برای هرگونه استفاده از خاک همسایگان علیه خود تعیین کرده است.

سوم، اثر دومینو بر متحدان و پایگاه ها است. حمله به فجیره که امارات آن را کار ایران دانست و ایران تکذیب کرد، دقیقاً در این چارچوب رخ داد. آتش سوزی در منطقه صنعتی نفتی فجیره، سه شهروند هندی را مجروح کرد و نگرانی جهانی را برانگیخت. این رویداد نشان داد چگونه عملیات در هرمز می تواند به سرعت به اهداف ساحلی در امارات گسترش یابد.

 واکنش های جهانی به حملات فجیره

واکنش های بین المللی عمدتاً محکومیت حمله و فراخوان به خویشتن داری بود. در همین راستا وزارت خارجه سعودی حمله را «به شدیدترین وجه» محکوم کرد، با امارات همبستگی کامل اعلام داشت و از ایران خواست حملات را متوقف کند. ولیعهد محمد بن سلمان با رئیس امارات تماس گرفت و حمایت ریاض را اعلام کرد. همچنین  رئیس کمیسیون اروپا اورزولا فون در لاین حملات را «غیرقابل قبول» و نقض حاکمیت و حقوق بین الملل خواند و همبستگی کامل با امارات ابراز داشت.

 هند نیز حمله را «غیرقابل قبول» دانست، زیرا سه شهروند هندی مجروح شدند. نخست وزیر هند و وزارت خارجه هند خواستار حفاظت از غیرنظامیان و توقف فوری خصومت ها شدند و بر اهمیت امنیت مسیرهای تجاری تأکید کردند. پاکستان نیز نگرانی عمیق خود را ابراز داشت و از دیپلماسی (از جمله تلاش های میانجی گری خود) حمایت کرد. اسلام آباد به دلیل روابط با هر دو طرف، نقش کلیدی در کاهش تنش ایفا می کند.

این واکنش ها نشان دهنده نگرانی گسترده از گسترش درگیری به کل خلیج فارس و اختلال بیشتر در تجارت جهانی انرژی است. حتی کشورهایی که با آمریکا همسو هستند، از رویکرد نظامی یک جانبه واشنگتن فاصله گرفتند.

چرا آمریکا مذاکره را کنار گذاشت و به سمت اقدام نظامی رفت؟

انتخاب آمریکا برای عملیات پروژه آزادی به جای مذاکره مستقیم برای رفع انسداد هرمز، ریشه در محاسبات استراتژیک، سیاسی داخلی و فشارهای منطقه ای دارد.

اول، فشار حداکثری به عنوان اهرم: دولت ترامپ معتقد است که تنها با حفظ فشار نظامی و اقتصادی (محاصره بنادر ایران + عملیات دریایی) می تواند ایران را به امتیازدهی در مذاکرات هسته ای و منطقه ای وادار کند. مقامات آمریکایی پروژه آزادی را «دفاعی و موقت» توصیف کردند، اما منتقدان آن را ادامه منطق «قدرت از موضع برتر» می دانند.

دوم، محدودیت های دیپلماتیک: مذاکره مستقیم با ایران پس از ماه ها جنگ و اتهامات متقابل بسیار دشوار است. آمریکا نگران است که هرگونه امتیاز اولیه (مانند کاهش محاصره) به عنوان ضعف تعبیر شود. عملیات نظامی، هرچند پرریسک، سیگنال «کنترل» ارسال می کند.

سوم، فشار لابی ها و متحدان: اسرائیل و برخی کشورهای خلیج فارس خواستار حفظ حداکثر فشار بر ایران هستند. عملیات پروژه آزادی تا حدی برای نشان دادن تعهد آمریکا به امنیت متحدان انجام شد، حتی اگر خطر تشدید وجود داشته باشد.

اما این رویکرد هزینه های سنگینی دارد. تحلیل گران در روزنامه گاردین هشدار می دهند که پروژه آزادی حتی در مدت کوتاه خود، ریسک تبدیل به جنگ تمام عیار را نشان داد. ایران با ابزارهای نامتقارن (پهپاد، مین، قایق های تندرو) می تواند هزینه دفاع آمریکا را به شدت افزایش دهد. علاوه بر این، حمله به فجیره نشان داد که تنش در هرمز به راحتی به اهداف ساحلی گسترش می یابد و کشورهای ثالث (امارات، عربستان) را درگیر می کند.

در نهایت، ترامپ پروژه آزادی را در کمتر از ۴۸ ساعت معلق کرد و به «پیشرفت در مذاکرات» اشاره کرد. این عقب نشینی سریع، اذعان ضمنی به ریسک بالای عملیات بود. با این حال، محاصره بنادر ایران همچنان ادامه دارد و آتش بس شکننده باقی مانده است. عملیات پروژه آزادی نمونه ای کلاسیک از «ریسک اخلاقی» در سیاست خارجی است. اقدامی که برای حل مشکل طراحی شده اما احتمالاً مشکل را بدتر می کند. تا زمانی که آمریکا بر اولویت نظامی بر دیپلماسی اصرار ورزد، خطر شعله ور شدن جنگ تمام عیار، با عواقب فاجعه بار برای انرژی جهانی، اقتصاد منطقه و ثبات بین المللی، پابرجا خواهد بود. بازگشت به مذاکره جدی، احتمالاً با میانجی گری چین یا پاکستان، تنها راه جلوگیری از فاجعه است.