سایه جنگ ایران بر نشست بریکس - آیا قدرت های شرقی احتیاط را کنار می گذارند؟

به گزارش سرویس بین الملل خبر ناب به نقل از خبرآنلاین - وزرای امور خارجه کشورهای عضو سازمان همکاری بریکس روزهای ۱۴ و ۱۵ ماه مه (۲۴ و ۲۵ اردیبهشت) ماه در دهلی نو پایتخت هند گرد هم می آیند تا برای مهمترین چالش های کنونی و آینده این بلوک قدرت تدبیر کنند. دهلی نو رئیس دوره ای و میزبان این دور از نشست های وزیران امور خارجه؛ امیدوار است در سایه این نشست، برای مهمترین معضل امروز تهدیدکننده صلح جهان، یعنی لشگرکشی آمریکا به غرب آسیا و تحمیل جنگ به ایران، تدبیری اندیشیده شود تا یکی از اعضای خود (ایران) به صورت مستقیم و دیگر اعضا به صورت غیرمستقیم از آثار این زیاده خواهی های واشنگتن بیشتر از این آسیب نبینند.

«سیدعباس عراقچی» وزیر امور خارجه ایران نیز روز چهارشنبه ۲۳ اردیبهشت به منظور شرکت در بیستمین اجلاس وزیران امور خارجه گروه بریکس وارد فرودگاه دهلی نو پایتخت هند شد و مورد استقبال مقامات این کشور قرار گرفت.

بریکس و اهمیت آن برای جهان

هند، چین، روسیه، ایران، برزیل مصر، اتیوپی، اندونزی، عربستان سعودی، آفریقای جنوبی و امارات متحده عربی یازده اقتصاد بزرگ، نوظهور و در حال توسعه هستند که در قالب سازمان همکاری بریکس تلاش می کنند تا با وجود تمام تفاوت های سیاسی، ژئوپلتیکی و اقتصادی، بستری برای همکاری های دوجانبه، چندجانبه منطقه ای و بین المللی فراهم کنند. این گروه با ایده ای که برای نخستین بار سال ۲۰۰۶ و در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل متحد در نیویورک شکل گرفت، ایجاد شد و با برگزاری نخستین نشستی در روسیه، رسمیت جهانی یافت. برزیل، روسیه، هند، چین تا سال ۲۰۱۰ گروه «بریک» بودند و با پیوستن آفریقای جنوبی به این بلوک به «بریکس» تبدیل شد و پس از آن کشورهای مصر، اتیوپی، ایران، عربستان سعودی و امارات متحده عربی از سال ۲۰۲۴ به عضویت کامل بریکس درآمدند و اندونزی نیز در ۲۰۲۵ عضو کامل شد. بلاروس، بولیوی، قزاقستان، کوبا، مالزی، نیجریه، تایلند، اوگاندا، ازبکستان و ویتنام نیز در سال ۲۰۲۵ به عنوان کشورهای شریک به بریکس پیوستند.

انگیزه شکل گیری این بلوک قدرت که عضوی از اتحادیه اروپا و آمریکای شمالی ندارد، تعریف کانون تازه قدرت به ویژه قدرت اقتصادی در جنوب جهانی است، جایی که در نیم قرن اخیر هم پا و حتی شاید سریع تر از غرب (اروپا و آمریکای شمالی) در حوزه های مختلفی از وتکنولوژی های نوین تا صنعت و کشاورزی پیشرفت های چشمگیری را تجربه کردند. گرچه بنیان گذاران بریکس از همان ابتدا بر اقتصاد و ضرورت های آن تاکید داشتند اما تغییر ضرورت های توسعه در جهان امروز این نهاد را آرام آرام به سوی موضوعاتی سوق داد که نیازمند همراهی همه کشورهای جنوب جهانی بود؛ طیفی از موضوعات که شامل مبارزه با تروریسم، تغییرات اقلیمی، امنیت غذایی و انرژی، وضعیت اقتصادی و مالی بین المللی، معماری مالی بین المللی است.

برای بلوکی که نیمی از جمعیت، ۴۱درصد از اقتصاد جهانی را به خود اختصاص داده و ۳ کشور عضو آن دارای سلاح هسته ای هستند، دو مفهوم اقتصاد و امنیت مهمترین موضوع دستور کار است و از این رو تقریبا بسیاری از تصمیمات و اقدامات جمعی اعضا در این راستا صورت می گیرد. از این رو در نشست هند هم این مفاهیم و زیر مجموعه ها و موضوعات مرتبط با آن محور نشست های مشترک و دوجانبه وزرای امور خارجه خواهد بود.

هند میان آمریکا و بریکس؛ دهلی نو تا کجا می تواند سیاست موازنه را ادامه دهد؟

«ساختن آینده ای مبتنی بر تاب آوری، نوآوری، همکاری و پایدار» شعاری است که هند به عنوان رئیس دوره ای بریکس برای دوران مسئولیت خود انتخاب کرده است. شعاری که در نشست آتی روسا و رهبران این گروه، اواخر سال جاری میلادی هم مورد توجه قرار خواهد گرفت. لگوی طراحی شده برای نشست وزرای امور خارجه بریکس از سوی هند طراحی شده، به نوشته سایت رسمی این اجلاس، ترکیبی از نمادهای سنتی و مدرن است که گلبرگ های آن رنگ های پر جنب و جوش تمام کشورهای عضو بریکس را منعکس و قدرت و وحدت جمعی آنها را برجسته می کنند در مرکز این طرح، حرکت «ناماسته» روح جاودانه گرما، احترام و همکاری هماهنگ هند به تصویر کشیده شده و سه ستون این طرح نماد همکاری های سیاسی، امنیتی و اقتصادی است. بریکس برای کشوری چون هند با جمعیت و منابع عظیم فرصتی بی نظیر است تا در سایه همکاری با ابرقدرت هایی چون چین و روسیه و اقتصادهای در حال ظهوری چون برزیل و آفریقای جنوبی بتواند قطار توسعه خود را شتاب بیشتری دهد و نقش خود به عنوان قدرت در حال ظهور را بیشتر تثبیت کند.

بر اساس آنچه از دستور کارهای این نشست می توان فهمید، قرار است وزیران امور خارجه عضو بریکس در این نشست موضوعاتی همچون جنوب جهانی، همکاری چندجانبه، مشارکت اقتصادی، امنیت منطقه ای و تنش های ژئوپلیتیکی را مورد بحث و بررسی قرار دهند و این نشست بخشی از روند آماده سازی برای هجدهمین اجلاس سران بریکس است که قرار است در سپتامبر ۲۰۲۶ در دهلی نو برگزار شود. با این همه اما به نظر می رسد نشست ماه مه وزیران امور خارجه عضو بریکس و نشست آتی سران این بلوک قدرت، بیش از آنکه متاثر از ناماسته هندی باشد، درگیر بحران هایی است که پیش از این وجود داشته و بحران هایی که در حال حاضر احساس می شود.

این نشست در سایه جنگ تحمیل شده بر ایران، توجه بسیاری از رسانه ها و سیاستمداران جهان را به خود جلب خواهد کرد از آن رو که حاضران در دهلی نو از جنگ آغاز شده در فوریه ۲۰۲۶ (اسفند ۱۴۰۴) بسیار متاثر شده اند، دو دولت درگیر در این جنگ در این نشست حضور خواهند داشت؛ امارات متحده عربی و ایران، از میان اعضای بریکس چین و روسیه، همراهی بیشتری با ایران دارند و هند و برزیل با آمریکا همراه تر هستند. به دیگر سخن هند در دوره ریاست خود در تلاش بوده است تا بریکس را نه به عنوان ائتلافی علیه دیگر ائتلاف ها به ویژه جی۷ و گروه ۲۰ که به عنوان صدایی تازه از جنوب جهانی و پلتفرمی برای چندجانبه گرایی معرفی کند. از این روست که با ایده ارز مشترک بریکس و حذف دلار مخالف است و با همکاری های صرفا اقتصادی به ویژه در حوزه زیرساخت های دیجیتال و فناوری های نوین موافقت بیشتری نشان می دهد.

در این میان دهلی نو باید بتواند میان مسیر انتخاب شده برای همراهی با آمریکا و حضور در بریکسی که چین و روسیه هم عضو آن هستند، بسیار با احتیاط و مدبرانه حرکت کند؛ تا در شکاف پکن- واشنگتن امکان بهره گیری از ظرفیت های این دو همراهی را داشته باشد. این تلاش اما در شرایط امروز و با وجود تنش های تحمیل شده بر منطقه غرب آسیا با چالش هایی هم مواجه است و نحوه واکنش این نهاد به جنگ تحمیل شده علیه ایران، از اهمیت ویژه ای برخوردار است، نه از آن رو که تهران انتظاری از حمایت و همراهی آن ها را داشته باشد؛ بلکه به این دلیل که اعضای این نهاد در آزمون سختی از زمان تاسیس خود قرار داشته و باید نشان دهند که آیا در عمل هم تمایلی به تعریف راه جدیدی در جهان جنوب و صدایی متفاوت از غرب؛ دارند یا نه. از این منظر نشست دهلی نو می تواند یکی از مهمترین برهه های این سازمان تعریف شود. با چنین توصیفی در نشست روزهای پنجشنبه و جمعه این نهاد بیش از هر چیز دیگری درگیر جنگ در منطقه غرب آسیا خواهد بود؛ جایی که توقف تردد در تنگه هرمز اقتصاد بسیاری از کشورهای عضو را با چالش های جدی مواجه ساخته است.

پیام حضور تهران در نشست وزیران خارجه بریکس

حضور ایران در بریکس و شرکت وزیر امور خارجه در نشست نمایندگان این نهاد، در کنار تمام مزایا و البته چالش های آن، ارسال پیامی به آمریکاست؛ ایران انزواپذیر نیست حتی اگر جنگی از سوی دو قدرت نظامی جهان بر او تحمیل شده و در محاصره شدید اقتصادی قرار داشته باشد. برای ایران، حضور در نشست هند به معنای کشور مسئول، بازیگری فعال و قدرتی تاثیر گذار است نه صرفاً سرزمینی تحت تحریم.

عضویت ایران در این بلوک قدرت از سوی دیگر ارسال این سیگنال به منطقه و جهان است که تهران ظرفیت و قدرت تعریف خود در بیرون از خاورمیانه و غرب آسیا را داراست و می تواند خود را به عنوان بخشی از سازوکارهای قدرت سازی جنوب جهانی تعریف کند. ظرفیتی که بخشی از آن به دلیل مزیت های ژئوپلتیکی و جغرافیای ایران و بخش دیگر آن هم به دلیل نگاه تهران به بلوک بندی قدرت در جهان است که چندان تمایلی به حضور در بلوک های غرب محور از خود نشان نداده است.

جمهوری اسلامی ایران به صورت رسمی از اول ژانویه ۲۰۲۴ عضو گروه بریکس (BRICS) شد و از همان سال در نشست های رسمی، کمیته ها و همکاری های اقتصادی و سیاسی بریکس شرکت می کند. اینکه چرا و با چه انگیزه ای از سوی قدرت های عضو این بلوک پذیرفته شده ریشه در بسیاری از عوامل دارد، ایران در نقطه اتصال خلیج فارس، آسیای مرکزی، قفقاز و مسیرهای ترانزیتی از شرق به غرب و از شمال به جنوب است. از سوی دیگر انگیزه غیرقابل انکار در پذیرش ایران، منابع انرژی است؛ ایران یکی از بزرگ ترین دارندگان، ذخایر گاز طبیعی و نفت در جهان است. بازار بزرگ و البته بکر ایران، حتی با وجود تحریم های آمریکا هم برای بسیاری از اعضای بریکس همچنان جذاب است و می تواند به پروژه های تجاری و ترانزیتی بریکس کمک کند. از منظر سیاسی هم همانگونه که اشاره شد، تهران از طرفداران نظام چندقطبی و عبور از هژمون های تک قطبی است، چیزی شبیه به سیاست کشورهایی مثل چین و روسیه.

اهمیت ایران اما برای بریکس، پس از جنگ تحمیلی ۴۰ روزه و بر مبنای بسیاری از داده ها و شواهد دوچندان شده است؛ تهران دیر یا زود در کنار عمان مدیریت قانونی تنگه ای را بر عهده خواهد گرفت که بیش از ۲۰ درصد تبادل انرژی در جهان از این آبراه است. تنگه هرمز برای چین و هند به عنوان دو مصرف کننده اصلی انرژی خلیج فارس اهمیتی ویژه دارد و از این رو باید درکی جدید؛ متناسب با شرایط جدید و وزن ژئوپلیتیکی بالای ایران به وجود آید.

ایران خواستار توجه اعضای بریکس به اقدامات غیرقانونی علیه اعضا شد

«کاظم غریب آبادی» معاون امور حقوقی بین المللی وزارت امور خارجه و نماینده ملی جمهوری اسلامی ایران در بریکس، روز چهارشنبه ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۵، در حاشیه نشست هماهنگ کنندگان ملی بریکس با همتایان خود از کشورهای اندونزی، آفریقای جنوبی، برزیل، هند و مصر به طور جداگانه دیدار و پیرامون همکاری های دوجانبه و موضوعات مورد علاقه گفت وگو کرد.

غریب آبادی در این دیدارها، مواضع کشورمان درخصوص تجاوز نظامی علیه جمهوری اسلامی ایران را تشریح کرد و آن را مغایر با حقوق بین الملل و منشور ملل متحد خواند.

معاون وزیر خارجه ایران خواستار توجه اعضای بریکس به این قبیل اقدامات غیرقانونی علیه اعضای خود با هدف مقابله با یکجانبه گرایی و پایان دادن به اقدام تجاوز نظامی و پاسخگو کردن متجاوزان شد.

غریب آبادی همچنین با اشاره به ظرفیت های گسترده بریکس به ویژه در حوزه اقتصادی و تجاری، خواهان توسعه همکاری با این کشورها شد و بر فعال سازی هر چه بیشتر این ظرفیت ها با همکاری تمامی اعضای گروه و ایفای نقش فعال تر در مجامع بین المللی مربوطه تاکید کرد.

ایران و هند؛ تمدن هایی که نمی توانند یکدیگر را نادیده گیرند

میان هند و ایران با وجود تمام نقاط اشتراک تاریخی و تمدنی؛ روابطی پیچیده برقرار است، روابطی که گاهی سرد و محدود و در برهه هایی گرم و همکار تجربه شده است. همزمان شامل همکاری های حوزه انرژی و ترانزیت است و هم رقابت های ژئوپلیتیکی هم در آن محسوس است. هند برای ایران می تواند و می توانست مسیری برای عبور و رسیدن به غرب و اوراسیا باشد. هند در سال های گذشته بسیار تلاش کرد تا از ایران به عنوان پلی ژئوپلیتیک برای دور زدن رقیب دیرینه خود، پاکستان است کشوری که به واسطه رقابت های سیاسی و درگیری های سیاسی مسیر زمینی هند به افغانستان و آسیای مرکزی را محدود می کند و از این روست که بندری با موقعیت چابهار اهمیت فوق العاده ای برای دهلی نو پیدا می کند تا با بندری چون گوادر پاکستان توان رقابت بسازد، بندری که چین آن را در امتداد طرح «کمربند و جاده» خود توسعه داده است.

چابهار تنها بندر اقیانوسی ایران است که خارج از تنگه هرمز قرارداشته و دسترسی مستقیم به اقیانوس هند دارد. میان ایران و هند در سال۲۰۲۴ قرارداد ۱۰ ساله ای برای توسعه بندر نهایی شد تا چابهار به هاب تجاری اوراسیا تبدیل شده و امکان اتصال هند به مسیر ترانزیتی شمال- جنوب را فراهم کند. با این همه این توافق زیر سایه سنگین تحریم های آمریکا قرار گرفت و هند هم از این تحریم ها تا حدود زیادی یا تبعیت کرد یا از واشنگتن درخواست معافیت.

تحریم در حوزه انرژی هم از مهمترین پارامترهای تاثیرگذار بر روابط دو کشور بوده است. پیش از وضع تحریم های شدید آمریکا و خروج ترامپ از برجام ایران سومین تامین کننده بزرگ نفت هند بود اما پس از این رویداد دهلی نو خرید نفت ایران را متوقف کرد. با این حال سیاست چندجانبه گرای هند؛ اجازه قطع کامل روابط اقتصادی با ایران را نداد و این کشور در طول سال های گذشته کجدار و مریز مسیری را با تهران طی کرده است و از این روست که با وجود تمام تردیدها و کندی در چابهار دهلی نو تاکید دارد که خروج از چابهار گزینه مطلوب، آن ها نیست.

هند هم برای تهران کشوری قابل تامل است؛ فرهنگ نزدیک، بازار بزرگ، توجه ویژه هند به موضوع فناوری همه و نیاز ایران در این زمینه، همه از جاذبه دهلی نو برای تهران است. با این حال پارامترهای سیاسی در نظام بین الملل از جمله ارتباط بسیار نزدیک تر هند به آمریکا و اسرائیل، این کشور را در ارتباط با تهران با نوعی احتیاط نشان می دهد و این موضوع گاهی رگه هایی از بی اعتمادی را در تهران هم به وجود می آورد. آینده این روابط اما گرچه به موضوع رفع تحریم ها هم گره خورده اما بیش و پیش از آن نیازمند اراده ای سیاسی و تثبیت نگاه چندجانبه ای است که هند دقیقا به دلیل آن عضویت بریکس را پذیرفته است.