روایت یک عمر انس با کتاب - از (بینوایان) تا (کلیدر)؛ مروری بر علایق ادبی آیت الله خامنه ای - آخرین کتابی که رهبر شهید، در نمایشگاه کتاب مطالعه کرد

ریحانه اسکندری:  نهم اسفندماه سال ۱۴۰۴، در جریان  حملات هوایی مشترک رژیم صهیونیستی و ایالات متحده آمریکا به قلب تهران که به شهادت  آیت الله سیدعلی خامنه ای، رهبر  انقلاب اسلامی انجامید، یکی از پرفرازونشیب ترین فصول تاریخ سیاسی و نظامی خاورمیانه رقم خورد.

به گزارش سرویس فرهنگ و هنر خبر ناب به نقل از خبرآنلاین - این ترور هدفمند که در میان شعله های سرکش «جنگ رمضان» رخ داد و با اعلام چهل روز عزای عمومی و تشییع تاریخی پیکر مطهر ایشان در مصلای تهران همراه شد، بلافاصله آغازگر عملیات های تدافعی گسترده نیروهای مسلح ایران به سمت مواضع غاصبان صهیونیستی و پایگاه های تروریستی ایالات متحده گردید.

اما فراتر از ابعاد سنگین ژئوپلیتیکی، دفاعی و امنیتی این حادثه و بیعت هم زمان ارکان نظام با سومین رهبر انقلاب اسلامی، مصلای تهران که خود آماده میزبانی از مراسم وداع با پیکر این رهبر فقید می شد، یادآور پیوندی دیرینه، عمیق و شگفت انگیز میان او و عالم کتاب بود. آیت الله خامنه ای، فراتر از یک دولتمرد نظامی و مذهبی، شخصیتی به غایت ادیب، کتاب شناس و رمان خوانی حرفه ای بود که در طول سالیان رهبری خود، ۲۴ بار شخصا در نمایشگاه بین المللی کتاب تهران حضور یافت.

در این گزارش، به گفته های ایشان درباره نمایشگاه کتاب، کتاب های مورد علاقه شان و دیدگاه ایشان به ادبیات می پردازیم. 

تاریخچه و تولد یک رویداد؛ از نخستین گام ها در دوران ریاست جمهوری تا تثبیت مصلای تهران

ریشه های تأسیس و پاگیری نمایشگاه بین المللی کتاب تهران مستقیما با اندیشه و پیگیری های شخصی آیت الله خامنه ای در اواسط دهه ۱۳۶۰ و در دوران ریاست جمهوری او گره خورده است. در سال ۱۳۶۶، زمانی که کشور زیر سایه سنگین جنگ تحمیلی و حملات موشکی به شهرها قرار داشت، طرح اولیه برگزاری یک نمایشگاه بین المللی کتاب با نام «فرهنگ و تمدن اسلامی» خدمت ایشان ارائه شد. بر اساس اسناد تاریخی و روایات متولیان وقت، ایشان نه تنها از این ایده استقبال و حمایت همه جانبه کردند، بلکه مشاوره های دقیقی را برای نحوه چینش غرفه ها و لزوم مراقبت مسئولان از ورود و توزیع کتب تفرقه انگیز مذهبی ارائه دادند. بدین ترتیب، نخستین نمایشگاه بین المللی کتاب تهران در۱۳ آبان ماه ۱۳۶۶ با حضور شخصی ایشان به عنوان رئیس جمهور وقت در محل دائمی نمایشگاه های بین المللی تهران افتتاح شد؛ رویدادی که با مشارکت ۱۹۶ ناشر خارجی و ارائه بیش از ۳۴ هزار عنوان کتاب، پیامی روشن از پویایی فرهنگی ملت ایران را در اوج شرایط جنگی به سراسر جهان مخابره کرد.   

آیت الله خامنه ای در طول دوران هشت ساله ریاست جمهوری خود، دو بار شخصا در مراسم گشایش و بازدید از نمایشگاه کتاب شرکت کردند. با انتقال مسئولیت سنگین رهبری کشور به ایشان در سال ۱۳۶۸ و هم زمان با انتقال زمان برگزاری نمایشگاه به اردیبهشت ماه هرسال، اهتمام فیزیکی و فکری ایشان به این رویداد شتاب مضاعفی به خود گرفت. این حضور مستمر و طولانی که گاه بیش از سه ساعت به طول می انجامید، فراتر از یک بازدید پروتکلی، به بستری بی نظیر برای رصد زنده جریان نشر، گفت وگوی بی واسطه با نویسندگان و انتقال مستقیم دغدغه های حاکمیتی در حوزه فرهنگ مبدل شد. در سال ۱۳۸۶ و با جابه جایی محل برگزاری نمایشگاه به مصلای بزرگ امام خمینی به دلیل گره های ترافیکی بزرگراه چمران، شبستان مصلی عملاً به پناهگاهی صمیمی برای انس سالانه این رهبر ادیب با ناشران تبدیل گردید.   

۲۴ منزلگه مکتوب؛ آمار حضور شخصی رهبر فقید در مصلای تهران و سال های غیبت

بررسی تقویم فرهنگی جمهوری اسلامی نشان می دهد که آیت الله خامنه ای در طول سال های رهبری خود، با وجود مشغله های حکومتی فراوان، در مجموع ۲۴ بار شخصا در دوره های مختلف نمایشگاه کتاب تهران حضور یافته اند. ایشان در جریان این بازدیدهای سالانه، تعابیر سه گانه بسیار مهمی را در توصیف این رویداد عظیم به کار بردند؛ در سال ۱۳۷۳ نمایشگاه را «باشگاه فرهنگی» نامیدند، در سال ۱۳۷۵ به آن لقب «بهار کتاب» دادند و در سال ۱۳۷۷ این آوردگاه را «میعاد سالانه اهل فرهنگ و ادب و هنر» خواندند. این تعابیر به وضوح نگرش فرهنگی ایشان را ترسیم می کرد که کتاب را نه یک کالای تجاری صرف، بلکه کانون تکامل معنوی و فکری جامعه می دانستند.   

ثبت آمار بازدیدهای ایشان تا پیش از شهادت نشان می دهد که سی و دومین نمایشگاه بین المللی کتاب در اردیبهشت ماه سال ۱۳۹۸، میزبان بیست و دومین بازدید ایشان بود که در جریان آن از ۳۳ غرفه در مدت دو و نیم ساعت دیدن کردند. با آغاز سال ۱۳۹۹ و همه گیری جهانی ویروس کرونا، نمایشگاه کتاب با محدودیت های شدید روبرو شد و ایشان به مدت سه سال امکان حضور فیزیکی در مصلی را نیافتند. پس از فروکش کردن بحران کرونا، آیت الله خامنه ای در اردیبهشت ماه سال ۱۴۰۲ با حضور مجدد و سه ساعته در سی و چهارمین دوره نمایشگاه کتاب، بیست و سومین بازدید خود را به ثبت رساندند. آخرین و بیست و چهارمین بازدید شخصی این رهبر شهید در اردیبهشت ماه سال ۱۴۰۳ در جریان سی و پنجمین نمایشگاه کتاب تهران رقم خورد که در آن از غرفه های متعددی بازدید و دغدغه های جدی خود درباره کتاب کودک و نوجوان را مطرح ساختند.   

خرده روایت های ماندگار و دیالوگ های فراموش نشدنی در شبستان مصلی

یکی از وجوه متمایز بازدیدهای آیت الله خامنه ای از نمایشگاه کتاب، تسلط خیره کننده، ظریف و ساختاری ایشان به جزئیات صنعت نشر، زبان شناسی و حتی خطاهای چاپی کتب بود که حیرت ناشران را برمی انگیخت. در جریان بیست و دومین بازدید در سال ۱۳۹۸، هنگامی که ایشان در غرفه «فرهنگ معاصر» حضور یافتند، در گفت وگو با غرفه داران سراغ فروش رمان معروف «کلیدر» اثر محمود دولت آبادی را گرفتند و پس از شنیدن ابراز رضایت غرفه دار، کتاب «فرهنگ آوایی فارسی» را تورق کردند. ایشان بلافاصله متوجه یک اشتباه اعراب گذاری شدند و با تبسم به غرفه دار فرمودند که در متن کتاب واژه «بَِلانسبت» به اشتباه حرکت گذاری شده و درست آن «بِِلانسبت» (با کسره ب) است و با خنده افزودند که اشتباه کتاب تان را هم گرفتیم و شانس تان خوب نبود.   

در همان دوره از بازدید، ایشان در مواجهه با برخی کتاب های عامه پسند و بازاری در یکی از غرفه ها، رو به وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی وقت کرده و با لحنی عتاب آلود اما دلسوزانه فرمودند که انتشار این قبیل کتاب های بی محتوا پای شما مسئولان حساب می شود و باید نظارت بیشتری به عمل آید. این صراحت  در غرفه نشر «البرز» نیز تکرار شد؛ جایی که مدیر انتشارات به دلیل علایق ادبی رهبری، یک کتاب شعر را به ایشان پیشنهاد داد، اما آیت الله خامنه ای با لبخندی معنادار فرمودند: «ما اهل کتاب هستیم».

همچنین در غرفه نشر «علمی و فرهنگی»، ایشان با یادآوری نام های قدیمی، از مسئولان غرفه پرسیدند که آیا این انتشارات همان مؤسسه انتشاراتی «فرانکلین» معروف قبل از انقلاب است و با دریافت پاسخ مثبت، روند تکاملی آن را جویا شدند. در غرفه انتشاراتی دیگر، هنگامی که مدیر غرفه کتاب های داستانی مرتبط با خاندان سلطنتی انگلستان را ارائه داد، ایشان با تسلطی قابل توجه، به تشریح تبارهای پیچیده خاندان های سلطنتی بریتانیا و نسبت های تاریخی آن ها پرداختند که موجب شگفتی حاضران شد. زیباترین و عاطفی ترین خرده روایت به گفت وگوی ایشان با دکتر محمدعلی آذرشب، استاد برجسته ادبیات عرب مربوط می شود. هنگامی که آذرشب نمایشگاه کتاب را مکانی توصیف کرد که مورد تأیید و علاقه قلبی ایشان است، آیت الله خامنه ای به زبان عربی فصیح پاسخ دادند: «هذا بیتی و عشقی» (اینجا خانه من و عشق من است)؛ عبارتی که عمق دلبستگی روحی ایشان به جهان مکتوب را آشکار می ساخت.  

جهان رمان های کلاس کلاسیک غرب؛ از معجزه «بینوایان» تا تصویرگری بی نظیر «دن آرام»

واکاوی اندیشه های ادبی آیت الله خامنه ای نشان می دهد که ایشان رمان خوانی را یک ضرورت حیاتی برای فهم عمیق تاریخ، جامعه شناسی و روان شناسی توده ها می دانستند. در صدر رمان های مورد علاقه ایشان، شاهکار ابدی ویکتور هوگو یعنی «بینوایان» قرار داشت. ایشان بینوایان را برترین رمان نوشته شده در طول تاریخ بشر توصیف کرده و معتقد بودند این کتاب یک معجزه در عالم نویسندگی است. از نظر ایشان، بینوایان یک کتاب معمولی برای سرگرمی نیست، بلکه یک دایره المعارف کامل الهی، جامعه شناختی، تاریخی، انتقادی و تجلی عمیق عشق و محبت است که خود پیش از انقلاب آن را در کتابخانه آستان قدس رضوی خوانده و بارها مطالعه آن را به جوانان توصیه کرده بودند.   

در حوزه ادبیات پایداری و انقلاب های جهانی، رمان عظیم «دن آرام» اثر میخائیل شولوخوف جایگاه ویژه ای در ذهن ایشان داشت. ایشان ضمن تمجید از قدرت توصیف و تصویرگری اعجاب آور شولوخوف از دشت های پهناور روسیه که در صد جای داستان به صد شکل گوناگون ترسیم شده است، دن آرام را یکی از بهترین رمان های جهان می دانستند، هرچند معتقد بودند جلدهای بعدی و رمان دیگر او یعنی «زمین نوآباد» دچار افت کیفیت شده اند. با این حال، ایشان در یک قیاس ساختاری میان آثار مربوط به انقلاب روسیه، رمان «گذر از رنج ها» نوشته الکسی تولستوی را در به تصویر کشیدن حقیقت انقلاب اکتبر، برتر و موفق تر از دن آرام شولوخوف ارزیابی می کردند.   

ایشان همچنین علاقه وافری به رمان چهارجلدی «خانواده تیبو» اثر روژه مارتن دوگار داشتند و ترجمه ابوالحسن نجفی از این اثر را بسیار قوی می دانستند. در یک ملاقات تاریخی، هنگامی که نجفی با تعجب فراوان از ایشان پرسید که آیا واقعا هر چهار جلد این رمان قطور فرانسوی را خوانده اند، ایشان با خنده پاسخ مثبت دادند و نقدهای ظریفی را به ترجمه او وارد کردند و بعدها ابراز تأسف نمودند که این رمان درخور عظمتش در جامعه ایران معروف نشده است. در خصوص ترجمه های فاخر فارسی، ایشان ترجمه محمود اعتمادزاده (م. ا. به آذین) از کتاب «جان شیفته» اثر رومن رولان را شاهکاری با نثر مرصع، فاخر و مزین می دانستند که ارزش ادبی و اخلاقی آن فراتر از قیمت های مادی است.   

جهان بینی استکبارستیزی آیت الله خامنه ای نیز پیوند عمیقی با رمان های ضد برده داری و ضد استعماری داشت. ایشان در سخنرانی های خود بارها رمان «ریشه ها» اثر الکس هیلی را اثری بسیار مغتنم و ضروری برای افشای وحشی گری ها، فجایع و تبعیض نژادی تاریخ آمریکا توصیف کردند. همچنین مطالعه رمان «کلبه عمو تام» اثر هریت بیچر استو را نمایشی عریان از تقابل کرامت ذاتی انسان با سیستم سودمحور تمدن غربی می دانستند که پایه های توسعه خود را بر غارت جان انسان های بی گناه بنا کرده است. از دیگر رمان های خارجی مورد اشاره و پسند ایشان می توان به «خوشه های خشم» اثر جان اشتاین بک برای درک وضعیت چپ ها در غرب، خلاصه های ساده انگلیسی رمان «غرور و تعصب» اثر جین اوستین برای آموزش زبان و رمان علمی-تخیلی و هنرمندانه «دل سگ» نوشته میخائیل بولگاکف به عنوان یک هجویه درخشان ضد کمونیستی اشاره کرد.   

آینه ادبیات متعهد و دفاع مقدس؛ از «توبه قلم» جلال تا تقریظ های الهام بخش

آیت الله خامنه ای در عرصه ادبیات داستانی بومی ایران، جلال آل احمد را نماد عصیان متعهدانه علیه استعمار فرهنگی غرب می دانستند و از او با عنوان جلال آل قلم یاد می کردند. از نظر ایشان، جلال با نگارش کتبی همچون «غرب زدگی» و به ویژه «خدمت و خیانت روشنفکران»، آغازگر «فصل توبه روشنفکری» در ایران و تائب راه رستگاری ادبی بود. ایشان با یادآوری دیدارهای حضوری خود با جلال در سال ۱۳۴۷ در مشهد، هوشمندی، صفا و دردمندی او را مایه دوام ارادت خود به این نویسنده توصیف می نمودند.   

در حوزه ادبیات کودک و نوجوان، بزرگ ترین دغدغه رهبر فقید، صیانت از ذهن کودکان در برابر هجوم بی امان ترجمه های خارجی و ترویج آثار بومی بود. ایشان یادداشت ستایش آمیزی بر رمان داستانی «تن تن و سندباد» اثر محمد میرکیانی نگاشتند و آن را شاهدی از غیب برای اثبات تهاجم فرهنگی و لزوم احیای هویت شرقی در برابر قهرمانان پوشالی غربی دانستند. همچنین از شخصیت مهدی آذر یزدی و کتاب «قصه های خوب برای بچه های خوب» به عنوان الگوهای طلایی تولیدات بومی یاد می کردند.   

اما بی گمان، عمیق ترین ردپای ادبی ایشان در نگارش «تقریظ های مکتوب» بر بیش از پنجاه اثر در حوزه دفاع مقدس و پایداری تجلی یافته است. ایشان ادبیات جنگ را یک ضرورت استراتژیک برای حفظ روح حماسه ملی می دانستند. کتاب هایی همچون «همپای صاعقه» که کارنامه عملیاتی لشکر ۲۷ محمد رسول الله را روایت می کند، «لشکر خوبان» که سرشار از اعجاب مجاهدت های غواصان است، «پاییز آمد»، «تپه های لاله سرخ» با عطر شهادت و اخلاص رزمندگان، «جشن حنابندان» اثر محمدحسین قدمی، «زنده باد کمیل» و آثار جدیدی نظیر «ایستگاه خیابان روزولت»، «معبد زیرزمینی» و «مجید بربری» همگی تحت تأثیر قلم شیوا و تشویق های مکتوب ایشان به کتب پرفروش بازار نشر تبدیل شدند. ایشان کتاب را بسان غذای روحی ملت دانسته و معتقد بودند دستگاه های فرهنگی موظف به ترویج کتب مفید و تصفیه آثار خنثی و مضر هستند.   

چگونه یک رمان به دکترین نظامی تبدیل شد؟

در میان تمامی بازدیدهای آیت الله خامنه ای از نمایشگاه کتاب تهران، بیست و چهارمین و آخرین حضور فیزیکی ایشان در اردیبهشت ماه سال ۱۴۰۳، به ثبت تصویری تاریخی و به غایت اسرارآمیز منجر شد. در جریان بازدید از غرفه ها، ایشان رمان داستانی «تل آویو سقوط کرد» نوشته نویسنده عرب زبان، سمیه علی هاشم (ترجمه سعیده سادات حسینی از انتشارات کتابستان معرفت) را در دست گرفته و به دقت مورد مطالعه و مداقه قرار دادند. این رمان که سناریوی آزادی نهایی فلسطین، نابودی اسرائیل از طریق حملات سایبری و نظامی و فرار اشغالگران بی هویت به کشورهای مبدأشان را به تصویر می کشد، جایزه جشنواره کتاب فلسطین را به دست آورده بود. توجه ویژه رهبری به این کتاب و انتشار عکس آن، در همان زمان بازتاب های گسترده ای در رسانه های عبری و غربی ایجاد کرد.   

این رویداد فرهنگی، حدود دو سال بعد و در جریان «جنگ رمضان» در سال ۲۰۲۶ میلادی، ابعادی فراتر از ادبیات به خود گرفت. 

این خبر توسط سایت خبرآنلاین منتشر شده و خبر ناب صرفا آن را به اشتراک گذاشته است.

منبع : خبرآنلاین