شفیعی کدکنی یادگار جانشین ناپذیر اساطیر علم

به گزارش سرویس فرهنگ و هنر خبر ناب به نقل از خبرآنلاین - در میان این قله های ارجمند، نام و وجود مبارک دوست، استاد و دانشمند یگانه روزگار ما، حضرت دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی، درخشش و جلایی ویژه دارد. صحبت از شفیعی کدکنی، تنها سخن گفتن از یک محقق برجسته یا یک شاعر نامدار نیست؛ بلکه بازخوانی زیست جهان استادی جانشین ناپذیر است که ژرفای معارف اسلامی و حوزوی، احاطه بر ادبیات فارسی و عرب، و آگاهی هوشمندانه از نقد مدرن را در وجود خویش به کمال رسانده است.

طلیعه آشنایی در دانشگاه

نخستین یادکرد و شناختی که من از دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی به یاد دارم، به سال های تحصیل در دانشکده ادبیات بازمی گردد. در آن زمان، استاد بزرگ ما شادروان سید احمد خراسانی که درس دستور زبان فارسی می داد، در کلاس درس با افتخار و شوقی فراوان از طلبه ای جوان و فوق العاده بااستعداد یاد می کرد و می گفت من طلبه جوانی را شناسایی کرده ام که آینده ای بس درخشان و خیره کننده خواهد داشت. آن طلبه جوان، کسی جز محمدرضا شفیعی کدکنی نبود که از حوزه علمیه مشهد برآمده بود.

البته شفیعی کدکنی از پیش با برادر زنده یاد من که پزشک و شاعری فاضل بود آشنایی داشت و این پیوند و آشنایی با خانواده ما از قدیم وجود داشت. اما نخستین دیدار حضوری و گفت وگوی مستقیم من با ایشان در سالن دانشکده ادبیات دانشگاه تهران رخ داد. در آن ایام، ما در آزمون ورودی دوره فوق لیسانس شرکت کرده بودیم و ایشان در آن زمان استاد گروه ادبیات بودند. درباره یکی از پرسش های دشوار کنکور میان دانشجویان و یکی از استادان بحثی درگرفت که پاسخ ارائه شده چندان رسا و قانع کننده نبود. در همان لحظه، من برای نخستین بار با دکتر شفیعی کدکنی هم سخن شدم. ایشان با همان تواضع و ژرفای همیشگی، توضیحی چنان کامل، رسا، دقیق و گره گشا ارائه دادند که تمام ابهامات را برطرف ساخت. همان یک برخورد کافی بود تا عظمت دانش و لطف رفتار او بر من هویدا شود و شالوده دوستی و ارادتی دیرین میان ما ریخته شود.

فضیلت های انسانی با بهار

در سال های حضور در دانشگاه تهران و فرهنگستان زبان ایران، من این توفیق و افتخار بزرگ را داشتم که سال ها در خدمت شادروان دکتر مهرداد بهار- فرزند برومند ملک الشعراء بهار و اسطوره شناس برجسته- باشم و هم به عنوان شاگرد و هم به عنوان همکار از محضرش بهره مند شوم. مرحوم بهار انسان بسیار برجسته ای بود که ارادت و محبتی بسیار زیاد به دکتر شفیعی کدکنی داشت. هنگامی که به ویژگی های اخلاقی و زیست علمی این دو بزرگوار می نگرم، همانندی شگفت انگیز و بنیادی میان آنان می بینم.

اصلی ترین و مهم ترین همانندی میان دکتر مهرداد بهار و دکتر شفیعی کدکنی، در «فضیلت های انسانی»، نجابت، اخلاق والای استادی و آزاداندیشی آنان نهفته است. دکتر بهار به سبب تخصص و زمینه های تحقیقاتی اش، بیشتر با اسطوره شناسی و ادیان آسیایی سرکار داشت و در این عرصه صاحب نظری بی بدیل بود. در مقابل، دکتر شفیعی کدکنی جامعیتی شگفت آور در علوم ادبی دارد؛ از احاطه بر ادبیات کلاسیک فارسی و عرب تا نوگرایی ها، نظریه پردازی و نقد ادبی معاصر.

در روزگاری که بسیار می شنویم «استادان بی جانشین» از میان ما رفته اند، باید با اطمینان بگویم که تنها جانشین واقعی و برحق برای آن نسل طلایی، دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی است. ایشان با اندیشه هایی به مراتب تازه تر، احاطه ای گسترده تر بر انواع دانش ها و ذوقی جوشان، پرچمدار فرهنگ ایران زمین است. استاد برجسته ای همچون دکتر غلامرضا اعوانی نیز بارها بر این حقیقت تأکید ورزیده اند که شفیعی کدکنی «مجتهد مسلّمِ اقلیم ادب» است؛ دانشمندی که سنت حوزوی و دانشگاهی را با دستاوردهای علمی آکادمی های بزرگ جهان نظیر آکسفورد و پرینستون پیوند داده است.

دقت نظر و وسواس

نکته اشتراک برجسته دیگری که میان دکتر مهرداد بهار و دکتر شفیعی کدکنی وجود دارد، دقت نظر، وسواس علمی و ظرافت بینی فوق العاده در پژوهش است. این دو بزرگوار تا زمانی که به درستی و صحت مطلبی اطمینان کامل پیدا نمی کردند، هرگز آن را بیان و منتشر نمی ساختند. نمونه بارز این وسواس علمی را در کار دکتر بهار می بینیم؛ کتاب «اساطیر ایران» ایشان در دهه چهل توسط بنیاد فرهنگ منتشر شد، اما وقتی در دهه های بعد به یافته های تازه تری دست یافتند، چاپ دوم کتاب را با تجدیدنظر کامل به اثر تازه و متفاوتی بدل ساختند.

همین عشق و علاقه ی فراوان به روشن کردن زوایا و گوشه های تاریک تمدن ایرانی، در تمام آثار دکتر شفیعی کدکنی به اوج رسیده است. کارهایی که دکتر شفیعی از همان نخستین قدم ها انجام داده- از کتاب های گران سنگی چون «صور خیال در شعر فارسی» و «موسیقی شعر» تا تصحیح های عظیم متون عرفانی- همگی کارهایی نوآورانه و جامع ترین پاسخ به حیاتی ترین نیازهای علمی جامعه ما بوده اند.

ویژگی شگفت انگیز کارهای دکتر شفیعی این است که هر اثر او وقتی عرضه می شود، حکم «کلام آخر و آخرین پژوهش» را دارد. در حالی که در کارهای پژوهشی و به ویژه تصحیح متون، بسیاری از آثار پس از یک دهه کهنه می شوند، کارهای شفیعی کدکنی همواره تازه، استوار و مرجع باقی می مانند. این همان وسواس و دقتی است که مرحوم استاد دکتر غلامحسین یوسفی نیز داشت؛ استادی که می گفت من کتابم درباره فرخی سیستانی را چاپ نمی کنم تا فلان مقاله تازه از آلمان به دستم برسد و آن را هم بررسی کنم. این وسواس علمی و دقتِ موشکافانه، از ویژگی های نادر و از ارجمندترین فضیلت های یک دانشمند واقعی است.

اعتماد کامل به پژوهش

این روحیه ی پژوهشی و وسواس مقدس، ریشه در یک سنت علمی دیرپا دارد که از نسل استادان بزرگی چون میرزا عبدالجواد ادیب نیشابوری (ادیب اول) و ادیب دوم به استادانی نظیر علامه بدیع الزمان فروزانفر، علامه محمد قزوینی، علامه دهخدا، دکتر محمد معین و دکتر سید جعفر شهیدی رسیده است. ما در این استادان بزرگ، دقت و تفحص کلمه به کلمه را به عینی ترین شکل دیده ایم.

از شادروان دکتر شهیدی بارها شنیدم که می فرمود علامه قزوینی می گفت من فقط برای «بسم الله» به منبع مراجعه نمی کنم، اما برای هر آیه، حدیث، بیت یا عبارتی، حتماً مستقیماً به اصل منبع دست اول مراجعه می کنم تا مبادا در اعراب، ضبط یا نقل آن کوچک ترین اشتباهی کرده باشم. این وسواس های علمی، پایه گذار «اعتماد مطلق علمی» است.

بزرگ ترین دستاوردِ روش پژوهشی دکتر شفیعی کدکنی همین اعتمادآفرینی بی بدیل است. من با صراحت می گویم که وقتی نوشته و ارجاعی از دکتر شفیعی کدکنی را می خوانم، دیگر هرگز به دنبال منبع اصلی نمی گردم؛ زیرا به یقین می دانم که او خود به بهترین و معتبرترین منبع مراجعه کرده، استخراجش بی نقص بوده و دریافت و تحلیلش کاملاً درست و منصفانه است. این بالاترین مرتبه ای است که یک محقق می تواند در دنیای علم به آن دست یابد.

امروزه وجود مبارک استاد دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی، نعمتی بزرگ و سرمایه ای نمادین برای جامعه آکادمیک و هویت ملی ماست. او با رفتار خاکی، تواضع بی نظیر، پارسایی علمی و بی رغبتی به محافل صوری، الگویی مجسم از استادی راستین است. از آستان پروردگار متعال مسألت دارم که وجود نازنین این نادره دوران را سالیان سال سلامت و پایداری ببخشد تا سایه علمی و معرفتی ایشان بر سر عاشقان فرهنگ و ادب ایران زمین مستدام بماند.

*استاد  پیشکسوت دانشگاه فردوسی مشهد

این خبر توسط سایت خبرآنلاین منتشر شده و خبر ناب صرفا آن را به اشتراک گذاشته است.

منبع : خبرآنلاین