زلزله 5.2 ریشتری که زمین لرزه نبود؛ فاجعه هیمالیا از دل یخ ها - هشدار یک استاد دانشگاه: یک فروپاشی یخچالی، سیل و زمین لغزش مرگبار نپال را رقم زد

به گزارش سرویس اجتماعی خبر ناب به نقل از خبرآنلاین - به گفته مهدی زارع، استاد پژوهشگاه زلزله شناسی، این رخداد نمونه ای هشداردهنده از پیامدهای گرمایش زمین و ناپایداری یخچال های ارتفاعات هیمالیاست؛ جایی که فروپاشی یک توده عظیم یخ و سنگ، زنجیره ای از بهمن، سیل و زمین لغزش را به راه انداخت.

استاد پژوهشگاه زلزله شناسی، با اشاره به رخداد ۲۶ اوت ۲۰۲۶ در مرز چین و نپال می گوید در ساعات اولیه، تصور می شد زمین لرزه ای با بزرگای ۴.۴ در منطقه رخ داده و همین زمین لرزه عامل آغازگر زمین لغزش و سیلاب بوده است.

او توضیح می دهد که با بررسی داده های بیشتر، این برداشت تغییر کرد و مشخص شد لرزه ثبت شده منشأ زمین ساختی نداشته است، بلکه در نتیجه فروپاشی عظیم یک یخچال طبیعی و ریزش حجم بزرگی از یخ، سنگ و واریزه ایجاد شده است.

به گفته زارع، شدت این فروپاشی به اندازه ای بوده که برخورد توده عظیم یخ و سنگ با دیواره کوه، انرژی لرزه ای قابل توجهی تولید کرده و این رویداد در لرزه نگارهای جهانی به صورت رخدادی با بزرگای حدود ۵.۲ ثبت شده است. این استاد پژوهشگاه زلزله شناسی تأکید می کند که بنابراین، آنچه در ابتدا «زلزله» تصور می شد، در واقع پیامد یک فروپاشی عظیم یخچالی بوده است؛ رخدادی که پس از آن مجموعه ای از مخاطرات طبیعی را به دنبال داشت.

سد چند دقیقه ای که به دیوار آب تبدیل شد

زارع با تشریح روند وقوع حادثه می گوید سقوط توده عظیم یخ و سنگ، برای مدت کوتاهی مسیر رودخانه لِهِنده خولا را مسدود کرد و یک سد طبیعی از آوار به وجود آورد.

به گفته او، این سد موقت تنها چند دقیقه دوام آورد و پس از شکستن، حجم عظیمی از آب، گل ولای و واریزه را به سمت پایین دست روانه کرد؛ سیلابی که در دره های محدود توانست ارتفاع آب رودخانه را تا حدود ۸۰ متر بالاتر از سطح عادی افزایش دهد.

این جریان در ادامه به رودخانه بوتِه کوشی و سپس به پایین دست رودخانه تریشولی رسید و بخش هایی از مناطق راسووا، نواکوت و دادینگ در نپال را تحت تأثیر قرار داد.

گرمایش زمین؛ حلقه اصلی زنجیره فاجعه

زارع با اشاره به اینکه علت اصلی این رخداد را باید در تغییرات اقلیمی و گرم شدن هیمالیا جست وجو کرد، می گوید: افزایش دما در ارتفاعات بالا باعث شده یخچال های طبیعی با سرعت بیشتری تخریب شوند و پایداری ساختاری دامنه ها و توده های یخی کاهش پیدا کند.

او توضیح می دهد که یخ دائمی در ارتفاعات کوهستانی مانند نوعی «چسب» عمل می کند و توده های سنگی و یخی را در کنار یکدیگر نگه می دارد؛ بنابراین با افزایش دما و ذوب این لایه های منجمد، پایداری ساختار کوهستانی کاهش پیدا می کند و احتمال جدا شدن ناگهانی توده های بزرگ یخ و سنگ افزایش می یابد.

به گفته این استاد پژوهشگاه زلزله شناسی، یخچال های هندوکش و هیمالیا از سال ۲۰۰۰ با سرعت قابل توجهی در حال از دست دادن یخ هستند و افزایش دمای منطقه، شرایط را برای وقوع رخدادهای ناگهانی و چندمخاطره ای فراهم کرده است.

نقش ال نینو در تشدید شرایط

زارع با اشاره به شرایط اقلیمی سال ۲۰۲۶ می گوید: چرخه های اقلیمی از جمله ال نینو نیز می توانند با تغییر الگوهای گردش جو، شرایط دمایی و بارشی منطقه را تحت تأثیر قرار دهند.

به گفته او، ال نینو می تواند در بخش هایی از جنوب آسیا و فلات تبت موجب افزایش دما شود و همزمان شرایط بارشی نامنظم، بارش های شدید موضعی و موج های گرما را ایجاد کند.

او تأکید می کند که قرار گرفتن یخچال های گرم و ناپایدار در معرض افزایش دما و سپس بارش های شدید می تواند روند ذوب و شکستگی زیر توده های یخی را سرعت ببخشد و احتمال فروپاشی ناگهانی را افزایش دهد.

فاجعه ای فراتر از یک سیل

این استاد پژوهشگاه زلزله شناسی با اشاره به ابعاد حادثه می گوید: آنچه در نپال رخ داد صرفاً یک سیلاب نبود، بلکه یک رخداد چندمخاطره ای بود که با فروپاشی یخچال آغاز شد و در ادامه بهمن یخ و سنگ، انسداد موقت رودخانه، شکست سد طبیعی، سیلاب و زمین لغزش را به دنبال داشت.

در نخستین ۲۴ ساعت، بیش از ۲۷۰ مورد مرگ در نپال و سه مورد مرگ در منطقه تبت چین گزارش شد و صدها نفر نیز مفقود شدند. شمار قابل توجهی از مفقودان را گردشگران و زائران خارجی، به ویژه مسافران هندی، تشکیل می دادند.

به گفته زارع، دست کم ۱۹ پل اصلی و ده ها کیلومتر از جاده های منتهی به مرز نیز بر اثر سیلاب و واریزه تخریب شد. خسارت های واردشده به زیرساخت های حمل ونقل بیش از ۱۵ میلیارد روپیه نپال برآورد شده و بخش برق آبی این کشور نیز با آسیب های گسترده مواجه شده است.

گذرگاه مرزی راسواگادی نیز عملاً از بین رفت و شماری از روستاها و مراکز تجاری واقع در مسیر رودخانه، از جمله تیمور، سیافروبسی و بازار تریشولی، زیر گل ولای و سنگ مدفون شدند.

هیمالیا؛ هشدار بزرگ تغییر اقلیم

زارع در جمع بندی این رخداد معتقد است تغییرات اقلیمی ناشی از فعالیت های انسانی، احتمال وقوع چنین فروپاشی هایی را افزایش داده است. از نگاه او، افزایش دما در ارتفاعات هیمالیا نه تنها موجب عقب نشینی یخچال ها می شود، بلکه پایداری لایه های منجمد و توده های سنگی را نیز کاهش می دهد.

به گفته این استاد پژوهشگاه زلزله شناسی، آنچه در نپال رخ داد می تواند نمونه ای از تغییر ماهیت مخاطرات طبیعی در مناطق کوهستانی باشد؛ یعنی رخدادی که شاید در گذشته تنها یک فرایند طبیعی در مقیاس محدود تلقی می شد، اکنون تحت تأثیر گرمایش زمین می تواند به فاجعه ای زنجیره ای و مرگبار تبدیل شود.

او تأکید می کند که فاجعه نپال را نمی توان صرفاً یک حادثه ناگهانی و منفرد دانست؛ بلکه باید آن را در چارچوب روند طولانی مدت گرم شدن زمین و کاهش پایداری یخچال های هیمالیا بررسی کرد؛ روندی که می تواند در آینده نیز احتمال وقوع رخدادهای مشابه را افزایش دهد.