سرمایه اجتماعی چیست و چه کاربردی دارد؟

به گزارش سرویس اجتماعی خبر ناب به نقل از خبرآنلاین - اینکه بتوانیم روی حرف یکدیگر حساب کنیم، در یک محله به هم کمک کنیم، به یک نهاد اعتماد داشته باشیم یا برای رسیدن به هدفی مشترک همکاری کنیم، همگی به مفهومی مربوط می شوند که در علوم اجتماعی با عنوان سرمایه اجتماعی شناخته می شود.

به گزارش خبر سبز، سرمایه اجتماعی برخلاف سرمایه اقتصادی، در حساب بانکی یا دارایی های مادی دیده نمی شود؛ اما می تواند بر کیفیت روابط انسانی، همکاری های اجتماعی، عملکرد سازمان ها و حتی روند توسعه یک جامعه تأثیر بگذارد.

سرمایه اجتماعی دقیقاً چیست؟

سرمایه اجتماعی را می توان مجموعه ای از اعتماد، روابط، شبکه های اجتماعی و هنجارهای مشترک دانست که امکان همکاری میان افراد و گروه ها را افزایش می دهد.

به زبان ساده، هر جامعه از مجموعه ای از ارتباطات میان انسان ها شکل گرفته است. اگر این ارتباطات بر پایه اعتماد، همکاری و مسئولیت پذیری باشند، افراد آسان تر می توانند برای حل مسائل مشترک در کنار یکدیگر قرار بگیرند.

برای مثال:

• ساکنان یک ساختمان برای حل مشکل آسانسور با یکدیگر همکاری می کنند؛
• مردم یک محله برای کمک به خانواده ای نیازمند مشارکت می کنند؛
• اعضای یک گروه داوطلبانه برای پاکسازی فضای عمومی وقت می گذارند؛
• کارکنان یک سازمان برای حل یک مشکل، به جای رقابت ناسالم با یکدیگر همکاری می کنند.

همه این موارد نمونه هایی از شکل گیری یا استفاده از سرمایه اجتماعی هستند.

بنابراین، سرمایه اجتماعی فقط به تعداد دوستان و آشنایان مربوط نیست؛ بلکه کیفیت روابط، میزان اعتماد و ظرفیت همکاری در این ارتباطات اهمیت بیشتری دارد.

سه عنصر اصلی سرمایه اجتماعی

اگرچه درباره تعریف سرمایه اجتماعی دیدگاه های مختلفی وجود دارد، سه مفهوم در بیشتر توضیح ها نقش اساسی دارند.

۱. اعتماد

اعتماد یکی از مهم ترین پایه های سرمایه اجتماعی است. وقتی افراد به یکدیگر اعتماد دارند، برای شروع همکاری به زمان، انرژی و کنترل کمتری نیاز است.

اعتماد می تواند در سطوح مختلف شکل بگیرد:

• میان دو فرد؛
• میان اعضای یک خانواده یا گروه؛
• میان همکاران؛
• میان شهروندان و نهادها؛
• و میان گروه های مختلف اجتماعی.

برای مثال، وقتی فردی مطمئن است همسایه اش در زمان نیاز به او کمک می کند، رابطه ای مبتنی بر اعتماد شکل گرفته است. همین اعتماد می تواند همکاری های بیشتری را در آینده ممکن کند.

۲. شبکه های اجتماعی

منظور از شبکه های اجتماعی در اینجا فقط شبکه های مجازی مانند اینستاگرام، تلگرام یا پیام رسان ها نیست.

خانواده، دوستان، همکاران، همسایه ها، انجمن ها، گروه های داوطلبانه، تشکل های مدنی و ارتباطات انسانی نیز شبکه اجتماعی محسوب می شوند.

هرچه این شبکه ها فرصت بیشتری برای ارتباط، گفت وگو و همکاری فراهم کنند، ظرفیت جامعه برای حل مسائل مشترک نیز افزایش پیدا می کند.

۳. هنجارهای مشترک

هر جامعه برای همکاری به قواعد و انتظارات مشترک نیاز دارد؛ از رعایت نوبت و احترام به دیگران گرفته تا مسئولیت پذیری و پایبندی به تعهدات.

وقتی افراد بدانند دیگران نیز تا حد زیادی به این قواعد پایبند هستند، همکاری آسان تر می شود.

برای نمونه، اگر اعضای یک گروه به زمان بندی، تقسیم وظایف و تعهدات خود احترام بگذارند، احتمال موفقیت همکاری جمعی بیشتر خواهد بود.

تفاوت سرمایه اجتماعی و سرمایه اقتصادی چیست؟

سرمایه اقتصادی معمولاً به پول، دارایی، تجهیزات و منابع مادی اشاره دارد؛ اما سرمایه اجتماعی بیشتر به روابط و ظرفیت همکاری میان افراد مربوط می شود.

ممکن است فردی از نظر مالی ثروتمند باشد، اما روابط اجتماعی ضعیفی داشته باشد. از سوی دیگر، یک گروه ممکن است منابع مالی محدودی در اختیار داشته باشد، اما به دلیل اعتماد و همکاری اعضا بتواند مسئله ای مهم را به خوبی حل کند.

برای مثال، مردم یک محله ممکن است بودجه زیادی برای بازسازی فضای عمومی نداشته باشند، اما با مشارکت، کمک داوطلبانه و همکاری بتوانند بخشی از این کار را انجام دهند.

البته سرمایه اقتصادی و سرمایه اجتماعی در تضاد با یکدیگر نیستند و می توانند یکدیگر را تقویت کنند. اعتماد و همکاری می تواند استفاده از منابع مالی را بهتر کند و منابع اقتصادی نیز گاهی فرصت بیشتری برای مشارکت اجتماعی فراهم می کنند.

سرمایه اجتماعی چه کاربردی دارد؟

اهمیت سرمایه اجتماعی زمانی بیشتر مشخص می شود که یک جامعه با مسئله ای روبه رو شود که حل آن به همکاری افراد و گروه ها نیاز دارد.

کاهش هزینه همکاری

وقتی افراد به یکدیگر اعتماد دارند، برای هر همکاری لازم نیست همه چیز از ابتدا کنترل و بررسی شود. اعتماد می تواند نیاز به نظارت های پیچیده و هزینه های اضافی را کاهش دهد.

در محیط کار نیز وقتی کارکنان به یکدیگر و مدیران اعتماد دارند، تصمیم گیری و اجرای برنامه ها معمولاً سریع تر و آسان تر انجام می شود.

کمک به حل مسائل اجتماعی

مشکلاتی مانند فقر، آسیب های اجتماعی، بحران های محلی و مسائل محیط زیستی معمولاً فقط با اقدامات فردی حل نمی شوند.

مشارکت مردم، همکاری نهادها و ارتباط میان گروه های مختلف می تواند بخشی از راه حل این مشکلات باشد.

برای مثال، کمک به افراد آسیب پذیر، حمایت از کودکان نیازمند یا اجرای برنامه های محیط زیستی زمانی موفق تر خواهد بود که افراد به شکل جمعی در آن مشارکت کنند.

افزایش مشارکت اجتماعی

جامعه ای که افراد در آن احساس کنند صدایشان شنیده می شود و می توانند به یکدیگر اعتماد کنند، ظرفیت بیشتری برای مشارکت در فعالیت های اجتماعی و مدنی دارد.

شرکت در فعالیت های محله ای، انجمن ها، گروه های داوطلبانه و برنامه های عمومی، نمونه هایی از مشارکت اجتماعی هستند.

بهبود عملکرد سازمان ها

سرمایه اجتماعی فقط در سطح جامعه مطرح نیست و در محیط های کاری نیز اهمیت دارد.

روابط سالم میان کارکنان، اعتماد میان اعضای تیم، ارتباط شفاف با مدیران و همکاری میان بخش های مختلف سازمان می تواند بهره وری و کیفیت تصمیم گیری را افزایش دهد.

در مقابل، بی اعتمادی، ارتباط ضعیف و رقابت ناسالم می تواند عملکرد سازمان را کاهش دهد؛ حتی اگر آن سازمان از منابع مالی و تجهیزات کافی برخوردار باشد.

تقویت تاب آوری جامعه

در زمان وقوع بحران هایی مانند سیل، زلزله، بیماری های فراگیر یا بحران های اقتصادی، شبکه های ارتباطی و اعتماد میان مردم می توانند نقش مهمی ایفا کنند.

این روابط به موارد زیر کمک می کنند:

• توزیع بهتر کمک ها؛
• انتقال سریع تر اطلاعات؛
• شناسایی افراد آسیب پذیر؛
• حمایت از خانواده های نیازمند؛
• و هماهنگی میان مردم و نهادهای امدادی.

جامعه ای که روابط اجتماعی قوی تری دارد، معمولاً در برابر بحران ها توان بیشتری برای سازمان دهی و بازسازی نشان می دهد.

سرمایه اجتماعی در زندگی روزمره چه شکلی دارد؟

سرمایه اجتماعی ممکن است مفهومی دانشگاهی به نظر برسد، اما نمونه های آن را می توان در ساده ترین موقعیت های روزمره دید.

برای مثال:

• وقتی همسایه ای کلید خانه اش را به فردی مورد اعتماد می سپارد؛
• وقتی اهالی یک محله برای پاکسازی فضای عمومی همکاری می کنند؛
• وقتی اعضای یک گروه برای کمک به فردی بیمار یا نیازمند داوطلب می شوند؛
• وقتی همکاران برای حل یک مشکل کاری در کنار یکدیگر قرار می گیرند؛
• وقتی شهروندان برای حفظ محیط زیست یا کاهش مصرف منابع همکاری می کنند.

در همه این موقعیت ها، اعتماد، ارتباط و مسئولیت پذیری جمعی در حال شکل دادن به سرمایه اجتماعی هستند.

آیا سرمایه اجتماعی همیشه مثبت است؟

خیر. سرمایه اجتماعی همیشه و در همه شرایط اثر مثبت ندارد.

شبکه های اجتماعی قدرتمند می توانند در خدمت همکاری و حل مسئله قرار بگیرند، اما گاهی همین شبکه ها باعث کنار گذاشته شدن افراد خارج از گروه می شوند.

برای مثال، اگر اعضای یک گروه فقط به یکدیگر اعتماد کنند و افراد دیگر را نپذیرند، ممکن است ارتباطات درون گروهی قوی باشد؛ اما فاصله میان آن گروه و سایر بخش های جامعه افزایش پیدا کند.

همچنین روابط بسته و غیرشفاف ممکن است زمینه شکل گیری تبعیض، انحصار یا امتیازدهی ناعادلانه را فراهم کند.

به همین دلیل، هنگام بررسی سرمایه اجتماعی فقط نباید میزان ارتباط میان افراد را سنجید؛ بلکه باید پرسید:

• این روابط به نفع چه کسانی هستند؟
• آیا افراد خارج از گروه نیز فرصت مشارکت دارند؟
• آیا این شبکه ها به همبستگی عمومی کمک می کنند یا باعث جدایی اجتماعی می شوند؟

سرمایه اجتماعی زمانی بیشترین فایده را دارد که بر پایه اعتماد گسترده، شفافیت، مشارکت و احترام به گروه های مختلف شکل گرفته باشد.

سرمایه اجتماعی چگونه افزایش پیدا می کند؟

ساختن سرمایه اجتماعی معمولاً یک فرایند سریع و یک روزه نیست. اعتماد و همکاری در طول زمان و از طریق تجربه های مشترک شکل می گیرند.

برخی عوامل می توانند به تقویت سرمایه اجتماعی کمک کنند:

• پایبندی به قول ها و تعهدات؛
• گفت وگوی سازنده؛
• شنیدن دیدگاه های متفاوت؛
• مشارکت در فعالیت های جمعی؛
• کمک داوطلبانه به دیگران؛
• ایجاد فرصت همکاری میان گروه های مختلف؛
• رعایت قانون و هنجارهای اجتماعی؛
• برخورد شفاف و مسئولانه نهادها با مردم؛
• پذیرش اشتباه و پاسخ گویی؛
• و حمایت از فعالیت های مدنی و محلی.

در واقع، سرمایه اجتماعی زمانی رشد می کند که افراد بارها تجربه کنند همکاری با دیگران امکان پذیر، منصفانه و قابل اعتماد است.

نقش نهادها در تقویت سرمایه اجتماعی

اعتماد اجتماعی فقط میان افراد شکل نمی گیرد؛ رابطه مردم با نهادها نیز اهمیت زیادی دارد.

اگر نهادهای عمومی، سازمان ها و مدیران در تصمیم گیری ها شفاف باشند، به وعده های خود عمل کنند و در برابر عملکردشان پاسخ گو باشند، اعتماد عمومی افزایش پیدا می کند.

در مقابل، تبعیض، بی توجهی به مطالبات مردم، پنهان کاری و عمل نکردن به تعهدات می تواند سرمایه اجتماعی را کاهش دهد.

به همین دلیل، تقویت سرمایه اجتماعی تنها وظیفه شهروندان نیست؛ خانواده ها، مدارس، سازمان ها، رسانه ها و نهادهای عمومی همگی در این فرایند نقش دارند.

چرا سرمایه اجتماعی برای توسعه جامعه مهم است؟

توسعه فقط به ساخت جاده، کارخانه، مدرسه یا افزایش درآمد محدود نمی شود. جامعه برای پیشرفت به افرادی نیاز دارد که بتوانند با یکدیگر ارتباط برقرار کنند، به هم اعتماد داشته باشند و برای حل مسائل مشترک همکاری کنند.

از این منظر، سرمایه اجتماعی یکی از منابع نامرئی اما مهم جامعه است؛ منبعی که می تواند ظرفیت افراد و نهادها را برای انجام کارهای مشترک افزایش دهد.

در مقابل، کاهش اعتماد و ضعیف شدن روابط اجتماعی می تواند پیامدهایی مانند موارد زیر داشته باشد:

• افزایش بی تفاوتی اجتماعی؛
• کاهش مشارکت عمومی؛
• دشوارشدن همکاری؛
• افزایش هزینه های نظارت و کنترل؛
• بیشترشدن فاصله میان گروه های اجتماعی؛
• و کاهش توان جامعه برای مقابله با بحران ها.

یک تعریف ساده برای به خاطر سپردن

اگر بخواهیم تمام این بحث را در یک جمله خلاصه کنیم، می توان گفت:

سرمایه اجتماعی یعنی مجموعه اعتمادها، روابط و قواعد مشترکی که باعث می شوند افراد بتوانند بهتر با یکدیگر همکاری کنند.

هر بار که به تعهد خود عمل می کنیم، به یک فعالیت جمعی می پیوندیم، به دیگران کمک می کنیم یا برای حل یک مسئله در کنار افراد دیگر قرار می گیریم، در حال استفاده از سرمایه اجتماعی یا تقویت آن هستیم.

جمع بندی

سرمایه اجتماعی برخلاف سرمایه مالی، قابل لمس و شمارش مستقیم نیست؛ اما آثار آن را می توان در کیفیت روابط میان مردم، میزان مشارکت، همکاری گروهی، عملکرد سازمان ها و توانایی جامعه برای عبور از بحران ها مشاهده کرد.

جامعه ای که افراد آن بتوانند به یکدیگر اعتماد کنند و برای اهداف مشترک همکاری داشته باشند، از ظرفیتی برخوردار است که صرفاً با منابع مالی به دست نمی آید.

به همین دلیل، سرمایه اجتماعی را می توان یکی از پایه های مهم همکاری، توسعه، مشارکت و انسجام اجتماعی دانست.

این خبر توسط سایت خبرآنلاین منتشر شده و خبر ناب صرفا آن را به اشتراک گذاشته است.

منبع : خبرآنلاین