رسانه داری با (عقلانیت انقلابی) - روزنامه نگار است که حرف اول و آخر را در محتوا می زند

 روزنامه نگاران و مخاطبان سایت رسانه نگاران در بررسی مطبوعات، به تغییرات ظاهری و نحوه ارائه محتوا در روزنامه خراسان توجه داشته اند. شما نیز در تیرماه ۱۴۰۴، همزمان با هفتادوهفتمین سالگرد تأسیس روزنامه، از تغییر گرید آن خبر دادید. این تغییرات دقیقاً با چه هدفی انجام شد؟ در طراحی جلد اصلی، انتخاب و اندازه تیترها، استفاده از عکس و رنگ، صفحه آرایی و گرافیک صفحات داخلی چه اصلاحاتی صورت گرفت و چه کسانی در این فرایند نقش داشتند؟ همان طور که اشاره کردید تغییر گرید روزنامه خراسان سال ۱۴۰۴ در هفتادوهفتمین سالگرد انتشار مستمر روزنامه خراسان رقم خورد و این تغییر را هم باید در چارچوب بازنگری در نحوه مواجهه روزنامه خراسان با مخاطب امروز دید و سنجید. هدف ما در تغییر گرید، تسهیلگری در ارائه محتوا در روزنامه بود؛ به گونه‎ای که مخاطب در مواجهه با صفحه ای از صفحات روزنامه بتواند سریع‎تر ساختار صفحه را درک کند، اهمیت خبرها و محتوای آن را تشخیص دهد و در انتخاب آنچه مدنظرش است سهولت و راحتی بیشتری داشته باشد. بی گمان در این تغییرات به نیاز مخاطب توجه کردیم اما اصول حرفه ای هم مدنظرمان بود و به همین دلیل ما پیش از اجرای این گرید، بررسی های متفاوتی انجام دادیم و نظرات مختلف را واکاوی کردیم. از هفته قبل هم سعی کردیم مشکلات و نواقصی را که در گرید بود، رفع و اصلاح کنیم. شورای سردبیری ما با بسیاری از فعالان رسانه، صاحب‎نظران و افراد ذی نفوذ در حوزه رسانه در کشور و البته افرادی که در حوزه رسانه و گرافیک تخصص داشتند، مشورت کردند و در نهایت به یک خروجی رسیدیم

به نظر می رسد در روزگار رقابت رسانه ها، کیفیت محتوا به تنهایی برای دیده شدن کافی نیست و نحوه ارائه خبر نیز اهمیت زیادی دارد. در طراحی جدید خراسان، چه نسبتی میان جذابیت بصری و ارزش خبری برقرار کرده اید؟ آیا برای ارزیابی تأثیر تغییرات گرافیکی بر میزان توجه مخاطبان، فروش نسخه چاپی یا بازخوردهای مخاطبان، شاخص مشخصی درنظر گرفته اید؟

جذابیت بصری که در طراحی جدید ما ایجاد شد، حتما باید به دیده شدن محتوا کمک کند. ما در رقابت با رسانه های دیجیتال، نمی توانیم نسبت به ظاهر و قالب انتقال محتوا به مخاطب بی تفاوت باشیم؛ از طرفی اگر روزنامه ای تیتر جذاب و صفحه چشمگیری داشته باشد اما محتوایش عمیق نباشد و دقت کافی را نداشته باشد، بی گمان این جذابیت در بلندمدت به سرمایه آن رسانه تبدیل نمی شود. ما به همین دلیل این دو مولفه را در یک مسیر دانستیم و هم طراحی و هم توجه به محتوا را مدنظر قرار دادیم. برای ارزیابی نیز چند مسیر را درنظر داشتیم که بخش مهم آن، همان بازخوردهای مثبت و منفی بود که ما در فعالیت رسانه ای بعد از اجرای طرح های مختلف، از مخاطب، اعم از مخاطب حرفه ای و مخاطب عام گرفتیم و موردتوجه ما بود.. ضمن این که ما سنجه ها و ظرفیت های مهمی داریم که مشخص می کند روزنامه مان چه نسبتی با مخاطب دارد، از جمله سامانه پیامک حرف مردم، تماس هایی که مشترکان ما با واحد اشتراک برقرار می کنند و….

سایت رسانه نگاران در گزارش خود درباره تغییرات گرافیکی خراسان، این اصلاحات را گامی مثبت برای افزایش جذابیت بصری روزنامه و جلب توجه مخاطبان ارزیابی کرد. با گذشت زمان، ارزیابی خودتان از این تغییرات چیست؟ بازخورد مخاطبان، همکاران مطبوعاتی و فعالان حوزه گرافیک مطبوعاتی تا چه اندازه با انتظارات اولیه شما همخوان بوده است؟ آیا برای ادامه این مسیر، برنامه ای برای اصلاح یا بازطراحی بخش های دیگر روزنامه دارید؟

از حُسن توجه مجموعه فاخر رسانه نگاران سپاسگزارم؛ این بازخوردها قطعاً برای ما اهمیت دارد؛ به خصوص این که از سوی یکی از حوزه های تخصصی رسانه مطرح شود. همان طور که می‎دانید طراحی در حوزه گرافیک، فرایندی ساده و طبیعتاً تمام شده نیست. گرافیک مطبوعاتی باید در موازات و در تماس با تجربه واقعی مخاطب و طبیعتاً عملکرد و نیاز تحریریه، همواره ارزیابی شود و مورد سنجش قرار بگیرد. با این حال برای ارزیابی نهایی صرفاً بازخوردهای حرفه ای ملاک نیست و کفایت نمی کند بلکه نظر آن مخاطبی که هر روز روزنامه می خواند یا آن همکارمان که دایم با این قالب جدید کار می کند هم اهمیت دارد. همچنین داده هایی که ما از افکارسنجی ها می گیریم و در حوزه فروش و مصرف محتوا و تولید محتوا مدنظر قرار می دهیم. خب در این مسیر هم نظرات مثبت و منفی زیادی داشتیم که یکی از مهم‎ترین آن، تغییری بود که در قالب لوگوی خراسان شکل گرفت. البته در این گرید، ما لوگوی معروف خراسان را تغییر ندادیم ولی آن را داخل یک ترام قرار دادیم و همین موضوع تا مدتی به مذاق خیلی از مخاطبان قدیمی ما و برخی مخاطبان جدید، همکاران رسانه ای و خراسانی هایی که عرق خاصی به رسانه خراسان دارند، خوش نیامد و خیلی با آن موافق نبودند ؛چرا که فرم لوگوی قبلی ما سال ها ثابت بود و در ذهن مخاطب مانده بود. البته تاکید می کنم فرم و شاکله اصلی لوگو تغییر نکرد اما فرم ارائه اش متفاوت شد. با این حال، با گذشت زمان این فرم جدید بین مخاطبان جایش را باز کرد. بدیهی است که یکسری نقاط ضعف و مشکلاتی در طراحی فعلی شناسایی کردیم؛ به همین دلیل همان‎طور که پیشتر گفتم اقداماتی را برای شناسایی این نقاط ضعف انجام دادیم و با مشورت همکارانمان در تحریریه خراسان و همچنین متخصصان گرافیکی، نقاط ضعف را برطرف کردیم .

امروز بسیاری از مخاطبان، خبر را ابتدا در شبکه های اجتماعی، پیام رسان ها و رسانه های برخط دریافت می کنند و گاهی روزنامه چاپی آخرین حلقه دسترسی آن ها به خبر است. در چنین شرایطی تحریریه خراسان چگونه میان سرعت انتشار، دقت و صحت خبر، تحلیل عمیق و جذابیت محتوایی توازن برقرار می کند؟ آیا شیوه کار و تقسیم وظایف در تحریریه نیز متناسب با این تحولات تغییر کرده است؟

روزنامه چاپی دیگر نمی تواند همان خبری را که از چندین ساعت قبل تر در معرض دید مخاطب در همه بسترها قرار گرفته است، منتشر کند. ما قطعاً بین کارکردهای رسانه های مختلف تفاوت جدی قائلیم .در فضای برخط و مجازی سرعت به روزرسانی و واکنش به تحولات اهمیت فراوانی دارد؛ از این رو سعی کردیم درحوزه رسانه های مجازی موسسه مثل خراسان آنلاین، این موضوع مهم را جدی بگیریم و آن را تقویت کنیم. در مقابل در روزنامه چاپی فرصت بیشتری برای خبر و تحلیل و گزارش های میدانی و مقایسه روایت ها، بررسی پیامدها و حواشی یک رویداد و البته از همه مهم تر توجه جدی به مطالبات مردم داریم؛ کما این که محتواهایی که این روزها بیشتر از روزنامه خراسان در فضای رسانه ای کشور بازنشر می شود و مورد توجه قرار می گیرد، برگرفته از همین تحلیل های دقیق و متفاوتی است که با رویکرد عقلانیت انقلابی، همکاران من در خراسان درباره خبرهای روز می نویسند که به لطف خدا بسیار هم مورد توجه قرار گرفته و بازخوردهایش کاملاً مشهود است. در این به اصطلاح پارادایم شیفتی که در حوزه رسانه انجام دادیم، عملاً خبرنگارانمان در حوزه مجازی و مکتوب به نوعی درهم تنیده شدند اما نه با این هدف که برای همه پلتفرم ها تولید محتوای واحد داشته باشیم؛ چون هر پلتفرم مسیر مشخص و نوع ارائه محتوای متفاوتی دارد. در طول سال ها رسانه خراسان به یک مرجع قابل اعتماد و اتکا بین مردم و بسیاری از رسانه ها و فعالان رسانه ای کشور در حوزه ارجاعات به اخبار دقیق و موثق تبدیل شده است.

 افزایش هزینه های چاپ، کاغذ و توزیع، در کنار تغییر عادت های خبری مخاطبان، ادامه فعالیت اقتصادی روزنامه ها را دشوار کرده است. از نگاه شما روزنامه های چاپی ایران برای بقا و حفظ جایگاه خود چه راهبردهایی باید در پیش بگیرند؟ آیا آینده مطبوعات را در انتشار مستقل نسخه چاپی می بینید یا در شکل گیری یک مدل اقتصادی چندرسانه ای که درآمد تبلیغاتی، اشتراک دیجیتال، تولید محتوای اختصاصی و خدمات رسانه ای را در کنار هم قرار دهد؟

تقریبا همه می دانیم که ادامه فعالیت روزنامه های چاپی با توجه به فشار همزمان هزینه های تولید و هزینه های توزیع و از طرفی تغییر عادت های مصرف خبر بین مخاطبان، بسیار سخت شده است. در چنین شرایطی طبیعی است که متکی بودن به فروش نسخه چاپی یا همان آگهی های سنتی به تنهایی راهبرد مطمئنی برای آینده نیست. البته باید تاکید کنم که این موضوع به این معنا نیست که ما کلاً رسانه چاپی را کنار بگذاریم و نادیده بگیریم. من با اطمینان می گویم که نسخه های چاپی و به خصوص روزنامه دارای هویت خراسان برای بخش قابل توجهی از مخاطبان، شهروندان و مسئولان استانی و کشوری، ارزش و کارکرد مشخصی دارد و نمونه های بسیار فراوانی از این کارکرد رسانه چاپی در ذهن دارم. اما آینده اقتصادی روزنامه ها قطعاً به شکل گیری یک بنگاه رسانه ای و چندرسانه ای وابسته است. مدیران موسسه فرهنگی هنری خراسان در اوایل دهه ۹۰ این دغدغه را داشتند و با راه اندازی بنگاه رسانه ای آخرین خبر، از پیشگامان موسس پلتفرم های دیجیتال بودند. تبدیل روزنامه خراسان به هلدینگ رسانه ای خراسان نیز در امتداد همان نگاه است که با دو هدف اصلی اقتصاد رسانه و افزایش ضریب نفوذ و جریان سازی گفتمانی پیش می رود.

روزنامه ها علاوه بر انتقال خبر، در شکل گیری افکار عمومی و جهت دهی به گفت وگوهای اجتماعی نقش دارند. در شرایطی که فضای رسانه ای با قطبی شدن دیدگاه ها، انتشار اطلاعات نادرست و کاهش اعتماد بخشی از مخاطبان روبه روست، خراسان چگونه می تواند ضمن حفظ هویت و رویکرد تحریریه خود، اعتماد مخاطبان با دیدگاه های متفاوت را جلب کند؟

اعتماد عمومی قطعا با یک شعار و چند یادداشت و گزارش خوب به دست نمی آید، مخاطب هنگامی به یک رسانه اعتماد می کند که در طول زمان،آن رسانه را به دقت رصد کند، ببیند خبرها چگونه انتخاب می شود، چگونه منتشر می شود، نسبت به مدل ارائه خبر و منبع خبر اطمینان پیدا کند، دریابد که نوع مطالبه گری از چه جنسی است و از این جهت هم مطمئن باشد که رسانه اشتباهات خود را پنهان نمی کند و آن را می پذیرد. ما در خراسان مثل هر رسانه دیگری رویکرد مشخصی داریم و فضای گفتمانی مان بر پایه یک اصل برقرار است که خلاصه شده در دو کلمه: «عقلانیت انقلابی». نکته ای که رهبرشهید فرمودند و به تعبیری «آرمان گرایی واقع بینانه» بود. وقتی خبر و رویدادی هم در عرصه نظامی، دیپلماسی ،اقتصادی و… می بینیم، با خط کش «عقلانیت انقلابی» مسائل را تحلیل می کنیم. یکی از خطاهایی که در حوزه رسانه پرهزینه است، این است که ما این اختلاف دیدگاه ها را به حذف صورت مسئله یا نادیده گرفتن واقعیت های جاری تبدیل کنیم. خلاصه قرار نیست همه مخاطبان ما با مواضع رسانه ای ما موافق باشند؛ اما این هنر ما باید باشد که حتی مخاطبی که موافق ما نیست، به سبب اعتمادشکل گرفته درپی انصافی که در روایت گزارش یا خبر داشتیم یا به سبب شفافیتی که در ارائه محتوا داشتیم، ارتباطش را با ما حفظ کند و در سبد خوانندگان خراسان بماند. این اعتماد پایدار بسیار مهم است و به راحتی نیز شکل نمی گیرد. ما در خراسان در طول سال ها و حتی دهه ها تلاش کردیم از این اعتبار و اعتماد حراست کنیم. حراست از این اعتبار و اعتماد هم زمانی شکل می گیرد که رسانه به جای این که تلاش کند همه را راضی نگه دارد، در اجرای اصول و خط خبری و سیاست‎گذاری‎اش کاملاً منسجم باشد و فضای کاری و اصول و سیاست‎گذاری اش هم قابل ارزیابی باشد . با این حال من همیشه به همه همکارانم در تحریریه می گویم که خراسان مستقل است اما بی طرف نیست.

 هوش مصنوعی به سرعت در حوزه هایی مانند تولید و ویرایش متن، تحلیل داده ها، طراحی گرافیک و شخصی سازی محتوا گسترش یافته است. آیا در روزنامه خراسان از این ابزارها استفاده می شود یا برنامه ای برای به کارگیری آن ها دارید؟ به اعتقاد شما کدام بخش های کار روزنامه نگاری را می توان به هوش مصنوعی سپرد و در چه حوزه هایی، به ویژه راستی آزمایی، قضاوت حرفه ای و مسئولیت اخلاقی، حضور و تصمیم گیری انسان همچنان ضروری است؟

با ورود شتابان فناوری های هوش مصنوعی به عرصه رسانه، ساختارهای سنتی تولید، توزیع و مصرف محتوا به طور بنیادین دگرگون شده اند. ما هم در موسسه خراسان باور داریم که هوش مصنوعی بخش مهمی از ابزارهای روزنامه نگاری هم در دوره فعلی و هم آینده روزنامه نگاری است. چندین سال است که دوره های متعددی در قالب کارگاه های تخصصی برای اعضای تحریریه و مدیران و خبرنگاران در حوزه هوش مصنوعی و رسانه برگزار می کنیم. اکنون نیز در طراحی کاورها، نمودارها، بخش زیادی از هویت بصری زندگی سلام، داده های تصویری، جست‎وجوی مطالب و… از هوش مصنوعی استفاده می کنیم؛ اما تاکید داریم که استفاده از این ابزارها باید تابع قواعد روشنی باشد. استفاده صرف از هوش مصنوعی و بدون دیتابیس عمیق و جدی که در ذهن روزنامه نگار در طول سال ها فعالیت رسانه ای شکل گرفته ، اشتباه است. به نظرم استفاده صرف و خام از هوش مصنوعی، یک اقدام شکست خورده است. ما باید از هوش مصنوعی به عنوان یک ابزار استفاده کنیم، تاکید می کنم صرفا نگاه ابزاری داشته باشیم. اصل مهم این است که خروجی محتوایی و مسئولیت نهایی انتشار را برعهده روزنامه نگار بگذاریم، یعنی آن روزنامه نگار است که حرف اول و آخر را در محتوا می زند؛ چرا ؟ چون اوست که پاسخگوی پیامدهاست و هوش مصنوعی صرفا می تواند در فرایند تولید کمک کند. البته که دامنه کاربرد هوش مصنوعی در تولید محتوای دیجیتال و به طور کلی صنعت رسانه بسیار وسیع است.

 با انتصاب شما به عنوان عضو هیئت مدیره برسا، بنگاه رسانه ای ـ سرمایه گذاری آخرین خبر، مسئولیت حرفه ای تان با حوزه توسعه کسب وکارهای رسانه ای دیجیتال نیز پیوند بیشتری پیدا کرده است. این همکاری چه فرصت هایی را برای انتقال تجربه میان روزنامه نگاری سنتی و رسانه های دیجیتال ایجاد می کند؟ از نگاه شما، چگونه می توان میان استقلال حرفه ای تحریریه، الزامات اقتصادی یک بنگاه رسانه ای و ضرورت نوآوری در تولید و توزیع محتوا تعادل برقرار کرد؟

آخرین خبر سرعت و فراگیری دارد و روزنامه قدرتِ تحلیل و اعتبار. با هم افزایی یا به تعبیر شما پیوندی که در حوزه مسئولیتی بنده ایجاد شده، تمام تلاشمان باید این باشد که قدرت تحلیلی و آنالیزگر روزنامه به فضای دیجیتال با درجه بالاتری افزایش پیدا کندو آخرین خبر البته با حفظ استقلال هویتی هرچه بیشتر به مرجعی اثرگذار و دارای زاویه دید تبدیل شود که بخش های مختلف تولید محتوا به خصوص در تهران هم تولیدات اختصاصی آن را برعهده دارند. به هر حال،روزنامه چارچوب های موسسه را به خوبی می شناسد. این ما هستیم که باید تضمین کنیم محتوای مجازی با همان انضباط، پختگی و دقت مکتوب اما با سرعت بالا و توجه به اقتضائات فضای مجازی شامل شبکه های اجتماعی و اپلیکیشن منتشر شود. من از اوایل دهه۹۰ شاهد زحمات مدیران وقت در زمینه توسعه کسب و کارهای رسانه ای دیجیتال در بنگاه رسانه ای آخرین خبر بودم. بسیاری از اعضای تحریریه روزنامه خراسان نیز در شکل گیری آخرین خبر نقش داشتند، این تجربه در طول سال ها انباشته و بیشتر شده است و ورود تجربه روزنامه نگاری به حوزه توسعه کسب و کار می تواند زمینه گفت‎وگو و تعامل مفید کاری بین دو حوزه را فراهم کند.

یکی از چالش های رسانه های امروز، جذب و نگهداشت نیروهای حرفه ای و تربیت روزنامه نگارانی است که هم مهارت های کلاسیک روزنامه نگاری را بدانند و هم با ابزارهای دیجیتال، داده کاوی، چندرسانه ای و هوش مصنوعی آشنا باشند.در خراسان برای پرورش خبرنگاران جوان و انتقال تجربه میان نسل های مختلف روزنامه نگاری چه نگاهی دارید؟ به نظر شما مهم ترین کمبود دانش آموختگان رشته های ارتباطات و روزنامه نگاری هنگام ورود به تحریریه چیست؟

ما همین الان هم با این چالش اساسی و جدی مواجهیم. همان‎طور که در پاسخ به سوال اول هم اشاره کردم، روزنامه خراسان یک تجربه انبوه زیسته از روزنامه نگارانش دارد که نسل به نسل منتقل شده و از نظر من، یک مکتب ساخته است. اما به هر حال از مهم ترین چالش هایی که اکنون تحریریه ها و از جمله تحریریه خراسان با آن مواجهند، این است که این دانش نظری به تنهایی برای حضور و اثرگذاری در کار رسانه کافی نیست. به عقیده من بسیاری از نیروهایی که در رسانه های بزرگ شروع به کار می کنند، در حوزه تجربه محوری ضعف دارند.این انتقال تجربه باعث شکل گیری توان رسانه ای می شود که این روزها جایش بسیار خالی است. ما هم تلاشمان در تمام این سال ها این بوده که خبرنگاری که وارد مجموعه خراسان می شود، مسیر حرفه ای‎اش را پله پله طی کند. خبرنگار در این مسیر باید آزمون و خطا کند، باید تجربه اندوزی کند، در سطوح مختلف مورد سنجش قرار بگیرد و بعد بر اساس سطح بندی که در مورد خبرنگار داریم، به جایی برسد که در مسئولیت های جدی رسانه ای قرار بگیرد. اتفاقی که هم ‎اینک برای بخش زیادی از اعضای اصلی رسانه خراسان چه در شورای سردبیری چه دبیران و معاونان سردبیر رخ داده و خود بنده هم که اکنون مدیر مسئول و سردبیر ارشد هستم، از دل همین تحریریه رشد کردم.

 اگر بخواهید سه سال آینده روزنامه خراسان را ترسیم کنید، دوست دارید این روزنامه در چه جایگاهی قرار گرفته باشد؟